№ 16 / 15 սեպտեմբեր

ԶՈՀԵՐ ՉԿԱՆ՝ ՍՊԱՆՎԵԼ Է ՀԱՎԱՏԸ
կամ՝ երբ մարդ տեղ չունի գնալու

Նախորդ համարից այս նյութը հանել ենք ԼՂՀ հռչակման տարեդարձի տոնը «չփչացնելու» համար: Թեև, մյուս կողմից էլ՝ ո՞ւմ համար է տոնը, եթե ոչ մարդկանց, չէ՞ որ, ինչպես հայտնի մտածողներից մեկն է ասել՝ ծնծղաների ու շեփորների աղմուկը հաճախ խլացնում է տնքոցները: Ծնծղաների ու տնքոցների խելամիտ գոյակցությանն ու չափորոշմանը նպաստելու ակնկալիքով էլ, այնուամենայնիվ, որոշեցինք հրապարակել այն:

Խմբագրություն այցելած կինն այլևս տեղ չուներ գնալու: Եկել է՝ ինքն էլ չհավատալով, որ մեր միջամտությունից հետո ինչ-որ բան կփոխվի: Մինչ այդ դիմել էր բոլոր ատյաններին՝ պատկան մարմիններին, վերադասին, երկրի ղեկավարներին, դատարանին ու դատախազությանը: Բայց իր հարցը չէր լուծվել՝ ֆուտբոլի գնդակի պես իրար են փոխանցել նրա դիմումները: Եւ այդ անմարդկային խաղում նրա հավատը մեռել էր: Մեռել էր իր իսկ հայրենիքում իր իրավունքները պաշտպանելու, իր արժանապատվությունը պահելու վերջին հույսը:

– Գրեցեք ձեր «ոդիսականի» մասին, հրապարակենք, միգուցե…,- առաջարկեցի ես:

– Բայց ի՞նչ պիտի փոխվի: Նրանք ձեզնից հո չե՞ն վախենում:

– Չեն վախենում, իհարկե, բայց մեկ-մեկ ավելորդ աղմուկից խուսափելու համար…

– Չէ, չեմ հավատում: Նրանց դեմ խաղ չկա:

Ահա այսպիսի մարդկային ողբերգություն: Անելանելիությունից բխող մի այնպիսի հուսահատություն, որ կարող է մղել ցանկացած քայլի:

– Առաջներում կարող էինք Մոսկվային գրել, հիմա ու՞ր դիմենք, ու՞մ բողոքենք: Եվրոպական ատյաններին, ասում են, չենք կարող, քանի որ երկիրը ճանաչված չէ: Միջազգային հանրությունը փաստորեն դեռ շարունակում է մեզ ընդունել որպես Ադրբեջանի մաս: Ուրեմն՝ ի՞նչ, պիտի դիմեմ Բաքվին, ով ինչպես ուզում է՝ թող մեկնաբանի, ես այլ ճար չունեմ,- մեղք գործողի մտատանջությամբ արտաբերեց նա:

Ես փորձեցի համոզել, որ դա, մեղմ ասած, ճիշտ ճանապարհ չէ:

– Միայն խնդրում եմ՝ չխոսեք հայրենիքի, հայրենասիրության մասին: Փեշակներս ի՞նչ է՝ ամբողջ կյանքում այդպես ենք դաստիարակվել, այդպես ենք դաստիարակել՝ մեր զավակներին և ուրիշներին: Նախկին ուսուցչուհի եմ՝ գիտեմ: Ապրել ենք այդ գաղափարներով, դրանք մեզ համար սոսկ գաղափարներ չէին՝ կերակուր էին: Բայց այդ սնունդը մեր օրերում բավարար չէ ապրելու համար: Ինձ իմ հայրենիքում նվաստացրել են, ինձ փաստորեն իմ հայրենիքում ոչնչացնում են: Ես չգիտեմ ինչ անել, ես տեղ չունեմ գնալու: Բա նրանք հայրենիք չունե՞ն, բա հայրենասիրությունը նրանց չի՞ վերաբերում: Ու՞մ համար են մեր անկախությունը, մեր պայքարն ու հաղթանակը՝ եթե ոչ մեզ համար: Ես այլ ելք չունեմ…

Քիչ է ասել, թե սա սոսկ մարդկային ողբերգություն է: Սա մի ամբողջ երկրի ու ժողովրդի ողբերգություն է: Եւ սրա հետևանքները կարող են անկանխատեսելի լինել: Նրանք, ովքեր այսօր քար անտարբերությամբ են նայում մարդկանց պրոբլեմներին, իրենց անմատչելի բարձունքներից քամահրանքով նայում իրենց հայրենակիցներին՝ փաստորեն հայրենիք են սպանում: Ես գիտակցաբար չեմ տալիս այդ կնոջ անունը, չեմ ներկայացնում նրան հուզող խնդրի էությունը, քանի որ, մեծ հաշվով, դրանից ոչինչ չի փոխվում՝ նա ոչ առաջինն է և ոչ էլ, ցավոք, վերջինն է լինելու: Գրեթե ամեն օր մեզ մոտ են գալիս հուսահատ ու հուսախաբ մարդիկ: Ու չգիտեն, թե ինչ անել, ու չգիտենք, թե ինչ անել:

Տարիներ առաջ՝ սաֆոնովյան ռեժիմի ժամանակ մի հոդված էի գրել այս նույն վերնագրով (թե ինչպես են խորհրդային զինվորները դաժան հաշվեհարդար տեսել մերոնց հետ): Բայց այն ժամանակ սպանվել էր հավատը «ռուսաց թագավորի», «մոսկվաների» հանդեպ, ինչը թեկուզ ցավագին էր, բայց նպաստել էր, որպեսզի մեր ժողովուրդը հույսն իր վրա դնի, համախմբվի, պայքարի ու պաշտպանի իր հայրենիքը: Իսկ հիմա՞, սեփական հայրենիքի հանդեպ հավատը կորցրած մարդուն ի՞նչ խորհուրդ տանք: Հասկանու՞մ եք, թե ինչ է կատարվում: Իր ազատագրված հայրենիքում մարդու հավատը սպանվել է, և նա ուզում է դիմել նրան, ումից ազատագրել ենք մեր հայրենիքը: 1988-ին ու՞մ մտքով կանցներ սա:

Մեր աչքի առաջ օրը ցերեկով սպանվում է մարդկանց հավատը, նրանց հոգիներում մեռնում է հայրենիքը: Սրա վերջը վատ է լինելու: Սա այն սահմանն է, որից դենը ողբերգությունն է: Սա այն հուսահատությունն է, որ կարող է ստիպել դիմելու ցանկացած քայլի:

Մենք չենք տեսնում մեր հայրենակիցներին, այլ տեսնում ենք միայն յուրայիններին: Մինչդեռ բոլորն էլ մերն են՝ և նախագահը, և պատգամավորը, և նախարարը, և նրանք, ովքեր այս նախագահի, նախարարի ու պատգամավորի համար խորթ են, և «անհավատ» այս կինը, և մեր շենքի դիմացի աղբարկղում ամեն օր մի կտոր հույս որոնող հաշմանդամը, և շուկայի դռների մոտ խղճմտանք մուրացող այն ծեր մամիկը… Բոլորն էլ մերն են, մերոնք են: Չտեսնել նրանց անհնար է: Մինչև նրանց չտեսնենք՝ երկիր չենք դառնա: Նրանք կստիպեն տեսնել իրենց, ու այդ ժամանակ վատ է լինելու:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

——————————————————————————————-

Լրահոս

ԼՂՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԻՍՏՈՒՄ

Սեպտեմբերի 14-ին կայացավ ԼՂՀ 4-րդ գումարման Ազգային  ժողովի 1-ին նստաշրջանի անդրանիկ նիստը:

Արտգործնախարար Արման Մելիքյանը, պատգամավորի խնդրանքով մեկնաբանելով Երեւանում կայացած իր հանդիպումը Միջազգային ճգնաժամային խմբի (ՄՃԽ) ներկայացուցիչների հետ, նշել է, որ խմբի ներկայացրած առաջարկներում կան տարրեր, որոնք ընդունելի չեն ղարաբաղյան կողմի համար: Օրինակ, այն, որ հարցը ներկայացվում է որպես հակամարտություն՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ: Սակայն կան եւ դրական պահեր. խումբը ըմբռնումով է մոտենում Լեռնային Ղարաբաղի ինքնիշխանության հարցին, ԼՂՀ միջազգային ճանաչմանը՝ ասաց նախարարը: Հիշեցնենք, որ ասուլիսների ժամանակ  ՄՃԽ ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ առաջարկում են ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հետեւյալ տարբերակը. հայկական կողմը դուրս է հանում իր ուժերը ազատագրված 7 շրջաններից, ադրբեջանցի փախստականները վերադառնում են իրենց տները, իսկ 10-15 տարի հետո լուծվում է Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը: Նկատենք նաեւ, որ ՄՃԽ-ն այն լուրջ խորհրդատվական կազմակերպություններից է, որի կարծիքը կարեւոր է աշխարհաքաղաքականություն իրականացնողների համար:

Պատգամավոր Արթուր Թովմասյանը («Ազատ Հայրենիք»), նշելով, որ վերջին տարիներին կառավարությունը մոտ 1 միլիարդ արտոնյալ վարկ է հատկացրել, պահանջել է հանրապետական պաշտոնաթերթում հրապարակել վարկառուների ցուցակը: Տարածքային կառավարման ու կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը ի պատասխան տեղեկացրեց, որ վարկառուների ցուցակը պարբերաբար տպագրվում է «Ազատ Արցախ»-ում, ինչը տարակուսանքի մեջ գցեց պատգամավորներին, քանի որ ոչ ոք տեղյակ չէր այդ մասին: Նախարարը ավելացրեց նաև, որ 2005թ. վարկեր ստացածների ցուցակը ևս շուտով կհրապարակվի:

Պատգամավոր Գեղամ Բաղդասարյանը հարց է ուղղել ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարարին, խնդրելով պատասխանել, թե ինչպես է ծախսվել Սահմանադրության մշակման եւ հասարակայնության մեջ բացատրական աշխատանք տանելու համար 2004-ին ԼՂՀ կառավարության պահուս-տային ֆոնդից տրամադրված 8 մլն դրամը, քանի որ այդ մասին ոչ մի քարոզչություն էլ չի արվել: Նախարար Սպարտակ Թեւոսյանի խոսքերով՝ 8 միլիոնը լրիվությամբ ֆինանսավորվել է, սակայն չի կարող պատասխանել, թե այդ գումարն ինչպես է ծախսվել:

«Ազատ Հայրենիք» խմբակցությունն առաջարկել է քննարկել Վերահսկիչ պալատի նոր նախագահի նշանակման հարցը, քանի որ ներկայիս նախագահ Արկադի Սողոմոնյանի լիազորությունները դադարել են հունիսի 30-ին: ԱԺ խոսնակ Աշոտ Ղուլյանը խոստովանեց, որ քաղաքական ուժերի հետ երկար խորհրդատվություններ է վարել, բայց այդպես էլ համաձայնության չի եկել:  Ամենայն հավանականությամբ խորհրդարանում ներկայացված «Ժողովրդավարություն» եւ «Ազատ Հայրենիք» խմբակցությունների միջև լուրջ տարաձայնություններ կան Վերահսկիչ պալատի դերի և դրա հաջորդ ղեկավարի հարցում: Ըստ վերլուծաբանների, առավել ճիշտ կլիներ այդ պաշտոնում նշանակել ընդդիմության ներկայացուցչի, որպեսզի վերահսկողությունն իրոք օբյեկտիվ լինի:

Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահ Սերգեյ Նասիբյանն Ազգային ժողովին է ներկայացրել հունիսի 19-ին կայացած խորհրդարանական ընտրությունների մասին հաղորդագրությունը, որտեղ որպես թերություն նշված էին մի քանի ոչ լուրջ հանգամանքներ: Պատգամավոր Գեղամ Բաղդասարյանը նկատեց, որ առնվազն լուրջ չէ, երբ հաղորդագրության մեջ տեղ չի գտնում ընտրացուցակների մեծ անճշտությունների եւ վարչական ռեսուրսների օգտագործման հարցը: Տպավորություն է ստեղծվում, որ նման երեւույթներ ընդհանրապես չեն եղել՝  ասաց պատգամավորը:

Խորհրդարանը քննարկեց հացի խնդիրը: Պատգամավորներ Օ. Գրիգորյանը, Ա. Սարգսյանը, Ա. Ավանեսյանն ապարդյուն փորձեցին պարզել, թե ինչ է պատրաստվում ձեռնարկել կառավարությունը՝ գյուղացիներին ծանր վիճակից դուրս բերելու համար: Աննորմալ իրավիճակ է ստեղծվել. գյուղացին, ելնելով մի շարք հանգամանքներից, գերադասում է ցորեն ցանել, սակայն անցած մեկ տարվա ընթացքում ցորենի գինը 120-130-ից դարձել է  70 դրամ, փոխարենը՝ վառելիքը թանկացել է 40 տոկոսով: Ցանած տարածությունների մի մասն այդ գնային խաղերից հետո ընդհանրապես չի հնձվել: Գյուղնախարար Վահրամ Բաղդասարյանն այդ ամենը պայմանավորում է շուկայի կանոններով, խոստանում այս տարի գյուղացիներին 800 տ սերմացու տրամադրել՝ անտոկոս վարկի ձեւով, 2 տարի ժամկետով, սակայն խոստովանում է, որ կառավարությունը չի կարող միջամտել շուկայի օրենքներին: Պատգամավորներից մեկի հարցին, թե այդ դեպքում ինչի է կոչված կառավարությունը, պատասխան չհնչեց: «Հիմա ես ի՞նչ ասեմ իմ ընտրողներին»,- հարցրեց պատգամավոր Արպատ Ավանեսյանը, եւ դարձյալ պատասխան չստացավ: Իսկ ընտրողների մեծ մասն ամբողջ հույսը դրել էր հացահատիկի վրա: Հիմա այդ հույսն էլ չկա:

Կառավարությունը մտադրություն ունի՝ 7-րդ դպրոցը նոր շենք տեղափոխվելուց հետո 11-րդ դպրոցին տրամադրել 7-րդի ներկայիս շենքը, իսկ 11-րդի մասնաճյուղում պետական մանկապարտեզ բացել:

Ըստ ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարար Սպարտակ Թեւոսյանի, 2006 թ. որոշ խմբերին տրվող պետական նպաստներն ու փոխհատուցումները կավելանան 30-50 տոկոսով: 3 հազար դրամ նպաստը կդառնա 4 հազար:

Պետական թատրոնի վերանորոգման շինարարական աշխատանքները կսկվեն 2006-ի սկզբից:

Պարզվել է, որ բոլոր սեփականաշնորհված ձեռնարկություններից միայն 14-ն են տրամադրվել այդ ձեռնարկությունների կոլեկտիվներին: Տարածքային կառա-վարման եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանի խոսքերով, կոլեկտիվները ցանկություն չեն հայտնում սեփականաշնորհել իրենց ձեռնարկությունները: «Ներկայումս նման հայտ ստացել ենք միայն Ստեփանակերտի կոնդենսատորների գործարանից»,- ասաց նախարարը: «Ազատ Հայրենիք» խմբակցությունն առաջարկել է ժամանակավոր հանձնաժողով ստեղծել՝ սեփականաշնորհման արդյունքները եւ դրա հետեւանքներն ուսումնասիրելու նպատակով:

Ն. Հ.

——————————————————————————————-

ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ. «ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԺՈՒՅԹՈՎ ԴԱՏՈՒՄ ԵՆ ՆԱԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ»

ԼՂՀ անկախության օրվան նվիրված տոնակատարությունների շարքում առանձնահատուկ տեղ էր գրավում ՀՀ կենտրոնական բանկի կողմից նախաձեռնված «Հայաստանի դրամաշրջանառության պատմությունը» թեմայով ցուցահանդեսը, որի բացման արարողությանը ներկա էին ԼՂՀ և ՀՀ իշխանության առաջին դեմքերը՝ նախագահներ Ռոբերտ Քոչարյանի և Արկադի Ղուկասյանի գլխավորությամբ:

Ցուցահանդեսում ներկայացված էին հին ազգային մետաղադրամներ՝ հայոց Տիգրան Մեծ արքայի պղնձե օրինակները, հայոց Կիլիկյան պետության տարբեր արքաների թողարկումները, ինչպես նաև Շուշիում արտադրված Ղարաբաղի խանության ժամանակաշրջանի արծաթե մետաղադրամներ: Ցուցահանդեսում ներկայացված էին Հայաստանում շրջանառության մեջ եղած առաջին հայկական թղթադրամները, ներկայիս Հայաստանի Հանրապետության բոլոր դրամանիշները՝ թղթադրամները, մետաղադրամները և հուշադրամները:

Ցուցադրվում էին նյութեր, որոնք լուսաբանում էին դրամանիշի թողարկման գործընթացը: Ներկայացված էին  նաև «Դրամը երեխաների աչքերով» մրցույթի հաղթողների և մասնակիցների նկարները: Ինչպես տեղեկացանք՝  ՀՀ Կենտրոնական Բանկը ԼՂՀ ուսանողների շրջանում կհայտարարի Իսահակ Իսահակյանի անվան կրթաթոշակառու դառնալու մրցույթ: Ուսանողները պետք է ՀՀ ԿԲ ներկայացնեն տնտեսագիտական տարբեր թեմաներով իրենց վերլուծությունները, իսկ հաղթողին որոշելու է ԿԲ խորհուրդը: Պատասխանելով «Դեմո»-ի այն հարցին, թե ի՞նչ խորհուրդ ունի ցուցահանդեսը հենց Ստեփանակերտում և հենց այդ օրն անցկացնելը, ՀՀ ԿԲ նախագահ Տիգրան Սարգսյանը պատասխանեց. «Քանի որ և’ ԼՂՀ-ում, և’ ՀՀ-ում նշում են անկախության տոնը, ուստի շատ խորհրդանշական է, որ անկախության տոնի կապակցությամբ բացվել է ցուցահանդես, որը ներկայացնում է անկախ պետության կարևորագույն ատրիբուտներից մեկը՝ ազգային արժույթը, քանի որ, բնականաբար, ազգային արժույթով՝ մետաղադրամներով, դատում են նաև պետության պատմության մասին: Իսկ մյուս առանձնահատկությունն այն է, որ նպատակ ունենք նաև Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքացիներին ներկայացանել ազգային արժույթի պատմությունը, որպեսզի նրանք առավել լավ ծանոթ լինեն դրան»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՀԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԸ

Վերջերս Ստեփանակերտի վերականգնողական կենտրոնի տնօրեն Վարդան Թադևոսյանը մի քանի շաբաթ անցկացրել է ԱՄՆ-ում՝ ուսումնասիրելով հակամարտող կողմերի երեխաների համար ստեղծված ճամբարների փորձը: Ինչպես ինքը՝ Վարդանը պատմեց, դեռ անցած դարի վերջերին ամերիկացիները մի լճաշատ եւ անտառոտ նահանգում  որոշել են ճամբար հիմնել Իսրայելի եւ Պաղեստինի երեխաների համար: Հրեա եւ արաբ երեխաները ոչ միայն հանգստացել են, այլեւ փորձել քննարկել էթնիկ հակամարտության պատճառներն ու հաշտեցման եզրերը: Հետո նույն ճամբարներում իրենց հանգիստն են անցկացրել ալբանացի եւ սերբ, աբխազ եւ վրաց երեխաները: Ըստ երեւույթին, հերթը հասել է հայերին եւ ադրբեջանցիներին:

Վ. Թադևոսյանի խոսքերով, նման նախագիծ է ներկայացրել «Միջազգային ահազանգ» կազմակերպությունը, որը մտնում է ղարաբաղյան հարցի կարգավորման ուղիներ փնտրող բրիտանա-ամերիկյան կոնսորցիումի մեջ: Կազմակերպիչները հույս ունեն, որ երկու հակամարտող կողմերի երեխաների անմիջական շփումները կարող են նպաստել հաշտեցման եզրեր գտնելուն: Գաղափարը լավ է, սակայն կան մի քանի «բայց»-եր:

Առաջին՝ անվտանգության հարցը: Ինչպես նկատել է «Ժողովրդական դիվանագիտություն» կազմակերպության ղեկավար Իրինա Գրիգորյանը, ղարաբաղցի երեխաների ծնողները մեծ դժվարությամբ բաց կթողնեն իրենց երեխաներին «համատեղ ճամփորդության»:

Երկրորդ՝ ինչպես Վարդանն է խոստովանում, վերջին տարիներին միջազգային հասարակական կառույցների կողմից իրականացված համատեղ ծրագրերում հիմնականում ընդգրկվում էին Հայաստանի եւ Ադրբեջանի քաղաքացիները, որոնք հաճախ կապ էլ չունեն ղարաբաղյան հակամարտության հետ: Եթե ելակետ ունենանք այն փաստը, որ ղարաբաղյան հակամարտությունը սկսվել է այն պատճառով, որ ԼՂԻՄ-ում բնակվող հայերը փորձել են պահպանել հայեցիությունը, չհանդուրժելով երկրամասի ազգագրական վիճակը նպատակամիտված փոխելու ջանքերը և  պաշտպանելով իրենց իրավունքները, ուրեմն՝ հաշտությունը պետք է տեղի ունենա հենց Արցախի հայ եւ ադրբեջանցի քաղաքացիների միջեւ: Սակայն այս երկու կողմերի միջև առայսօր չեն եղել ակտիվ փոխկապեր: Այսինքն՝ մեծ հաշվով հաշտեցմանն ուղղած միջազգային ջանքերը ի դերև են եղել: Վ. Թադեւոսյանի պատմելով՝ իրեն հաջողվել է համոզել կազմակերպիչներին, որ ճամբար պետք է հրավիրեն ոչ թե պարզապես հայ եւ ադրբեջանցի, այլ ղարաբաղցի եւ Ադրբեջանում բնակվող ղարաբաղյան ծագում ունեցող երեխաներ:

Երրորդ՝ պարզվում է, որ թեկուզ կա նման ծրագիր իրականացնելու միջազգային հանրության, հայկական կողմի կամքը, բայց դեռ հայտնի չէ ադրբեջանցիների դիրքորոշումը: Եթե նկատի ունենանք, որ առայսօր պաշտոնական Բաքուն  արգելում է իր քաղաքացիներին որեւէ կապի մեջ մտնել հայերի, հատկապես՝ ղարաբաղցիների հետ, ապա ճամբարի բացումը խիստ կասկածելի է թվում: Զարմանալի է այն, որ միջազգային կազմակերպությունները, քաջ գիտակցելով, որ հայկական կողմը հաշտեցման պրոբլեմ չունի՝ ի տարբերություն ադրբեջանականի, այնուամենայնիվ, արհեստականորեն փորձում է «պարիտետ պահպանել»՝ երկու կողմերին հավասարապես մեղադրելով  անհանդուրժողականության մեջ եւ պահանջելով հավասար ներդրում հաշտեցման գործում:

Կկայանա՞, արդյոք, «Հաշտության սերմեր» ճամբարում ղարաբաղա-ադրբեջանական հաշտությունը: Այն հայատյաց քարոզչության պարագայում, որը Ադրբեջանն է վարում, դա, համենայն դեպս, դժվար գործ կլինի:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՂԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ ԴԱՐՁԱՎ ՔԵՐՈԼԱՅՆ ՔՈՔՍԻ ԱՆՎԱՆ 

Վերականգնողական կենտրոնի մասին, որ գրեթե 7 տարի գործում է Արցախում, լսել են շատերը՝ թե Արցախում, թե Արցախից դուրս: Իր գործունեության ընթացքում այն իր դռներն է բացել բոլոր այն մարդկանց առաջ, ովքեր ունեին և ունեն կենտրոնի աջակցության կարիքը: Կենտրոն, որ հույսը կորցրած մարդկանց պարգևել է հույս և հավատ:

Սեպտեմբերի 12-ին կենտրոնի բակում հավաքվել էին տասնյակ մարդիկ, ովքեր սպասում էին օրվա գլխավոր «մեղավորին»՝ բարոնուհի Քերոլայն Քոքսին, որի անունով այդ օրվանից պիտի սկսվի կոչվել կենտրոնը: Եվ ահա ժամանեց լեդի Քոքսը՝ իր անգլիացի հյուրերի հետ: Կենտրոնի տնօրեն Վարդան Թադևոսյանը և ԼՂՀ առողջապահության նախարար Զոյա Լազարյանը երախտագիտության խոսքեր ասացին բարոնուհուն՝ շնորհակալություն հայտնելով  այն ամենի համար, ինչ վերջինս արել է Արցախի համար: Արել է այն ժամանակ, երբ Արցախն ապրում էր իր ամենածանր օրերը և շարունակում է անել հիմա, երբ պատերազմը վաղուց դադարել է: Իր հերթին շնորհակալություն հայտնելով հնչած խոսքերի համար՝ լեդի Քոքսը պատմեց, թե ինչպես էր սկզբում հիմք դրվում Վերականգնողական կենտրոնին, թե ինչ եռանդով են իրենց այդ գործին նվիրվել Վարդան Թադևոսյանն ու կենտրոնի ողջ անձնակազմը, համեմատեց Արցախը Աստվածաշնչում նկարագրված այն փոքրիկ վայրի հետ, որ սարի վրա լույս է ճառագում մթության մեջ: Այնուհետեւ  բարոնուհին փոքրիկ հուշանվեր հանձնեց Զ. Լազարյանին՝ նշելով, որ դա մի համեստ նվեր է իր կառավարության կողմից մեր կառավարությանը: Ապա լեդի Քոքսը նվերներ հանձնեց նաև Վ. Թադևոսյանին, և ինքն էլ իր հերթին ստացավ նվեր:

Անակնկալ խոստանալով հավաքված հյուրերին՝ կենտրոնի տնօրենը նրանց հրավիրեց ներս, որտեղ պատից կախված էր Վերականգնողականում կատարված փոփոխությունն արձանագրող ցուցատախտակը, վրան գրված. «Քերոլայն Քոքսի անվան Վերականգնողական կենտրոն»:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Անկախությունը և մենք

ՀԱՆԴԻՍԱՎՈՐ ՃԱՌԵՐԻՑ ԿՈՒՇՏ ԵՆՔ ՈՒ ՊԱՐԵԼՈՒ ՀԱՎԵՍ ՉՈՒՆԵՆՔ
կամ՝ ո՞վ պիտի աղոթելու կոչի

Ամեն տարի սեպտեմբերի 2-ին նշվում է ԼՂՀ հռչակման տարեդարձը: Այն իսկապես մեծ տոն է մեր նորանկախ երկրի համար: Մարդ արարածը միշտ էլ պայքարել է իր ազատության ու անկախության համար: Սակայն մարդու, ժողովրդի ճակատագիրը հետագայում կախված է եղել այն բանից, թե ում ձեռքերում են հայտնվել այդ պայքարի արդյունքները:

Արցախցիները ևս բացառություն չեն և անցել են պայքարի երկար ճանապարհ՝ հասնելով նպատակին: Սակայն այսօր նրանք մտահոգ են, իսկ մտահոգության առարկան էլ երկրի հետագա ճակատագիրն է: Մտահոգ են, քանի որ երկրի նախագահը չի ուզում հասկանալ, որ միայն հանդիսավոր ճառերով հնարավոր չէ երկիրը տանել զարգացման ուղիով: Ընդհակառակը, նրա վարած քաղաքականությունը մեզ դեպի հետ է տանում, խոչընդոտում առաջընթացը: Ա.Ղուկասյանը հերթական անգամ հպարտությամբ խոսեց արցախցիների ազգային-ազատագրական պայքարի մասին, որը պսակվեց ազատության ու անկախության նվաճմամբ: Սակայն չտվեց տասնյակ առաջամարտիկներից, առաջնորդներից ու երևելիներից գոնե մեկի անունը, չհիշատակեց նրանց, ովքեր իրենց նվիրաբերել էին շարժմանը, կազմակերպել այն ու ղեկավարել:

Նախագահը չկարողացավ իր ամբիցիաներից վեր բարձրանալ ու հիշատակել գոնե պետության առաջին ղեկավար Արթուր Մկրտչյանին, որի դերն ու վաստակը գնահատված է ամբողջ հայության կողմից: Շարժման առաջամարտիկների ու լիդերների դերի չգնահատումն է Ա.Ղուկասյանին խանգարում հաշվի նստել ու խորհրդակցել այն լիդերների հետ, ովքեր այսօր էլ շարունակում են իրենց ազգօգուտ գործը: Այդ մարդկանցից ոմանց հետ խորհրդակցում են ամենուր, բայց ոչ մեզ մոտ: Այդ մարդիկ քամահրված են մեր նախագահի կողմից, այդ մարդկանց նա դիտում է որպես հակառակորդներ:

Տոն է, տոնական ճառեր են ասում՝ նախագահը, խորհրդարանի խոսնակը, պաշտպանության նախարարը: Երեքն էլ մտածելու-մտահոգվելու շատ բան ունեն (նրանք գիտեն, թե ինչի համար): Բայց այնպիսի հաճույքով են ճառում, որ մեկ անգամ ևս համոզվում ես՝ սրանով էլ ամեն ինչ կավարտվի, սա է հիմնական գործը, դրա համար էլ հիմնավորապես են անում: Բայց սա էլ ոչիչնչ. տեր Աստված, Պարգև սրբազանն էլ կոչ է անում պարել: Պարել ու պարել: Բայց չէ՞ որ նա տեսել է, թե ինչպես է նվաճվել անկախությունը: Ճիշտ չէ՞ր լինի, որ նա աղոթելու, մեղքերը քավելու և ինքնամաքրվելու  կոչեր, որպեսզի բարոյազրկության մերօրյա ժամանակներում չփչանա ամեն ինչ ու ամեն արժեք, չկորչեն հավատ ու հույս: Չենք ասում՝ նզովեր նրանց, ովքեր այսօր սերմանում են անբարոյականություն, բայց գոնե կարող էր իր սթափ խոսքով արթնացնել փորձեր նրանց խիղճը, որպեսզի գոնե քնելուց առաջ, գլուխը բարձին դնելուց առաջ մտածեին Աստծո մասին: Թե չէ՝ պարել, պարել…

Դե թող նրանք պարեն, իսկ մյուսները, ժողովրդի մեծ մասը պարելու ոչ հավես ունի, ոչ էլ ժամանակ: Քանի որ շատ է դառնացած: Ինչպե՞ս, օրինակ, պարի Ջոն Հայրիյանը, որն իր տանկով անցել է մեր հայրենականի գրեթե բոլոր ճակատներով և այսօր էլ ծառայում է պաշտպանության բանակում: Եւ ահա 14 տարի հետո նրան պարգևատրում են, և դա այն դեպքում, երբ նման պարգև վաղուց են ստացել անգամ նրանք, ովքեր ժամանակին վախենում էին քթները նկուղից հանել:

Պարելու հավես չունեն այն մարդիկ, որոնց վտարել են և շարունակում են վտարել աշխատանքից սոսկ այն բանի համար, որ ժամանակին շարժման առաջամարտիկ էին ու շարունակում են հավատարիմ մնալ դավանած գաղափարներին ու հիմա չեն ուզում գլուխ խոնարհել իշխանավորների առաջ, բոլոր նրանք, ովքեր տուժում են սոսկ նրա համար, որ չեն շողոքորթում վերադասին, ստրուկի պես չեն ծառայում նրանց, սեփական կարծիք ունեն: Նրանք պարելու հավես չունեն, քանի որ երկրի ճակատագիրը հուսալի ձեռքերում չէ, քանի որ ամեն օր ոտնատակ է տրվում մարդկանց արժանապատվությունը, այն մարդկանց, ովքեր ամեն ինչ տվել են արժանապատիվ կյանքով ապրելու համար: Քանի որ ստրկացնելու փորձ են անում նրանց, ովքեր ամեն ինչ արել են ստրկության լուծը թոթափելու համար:

Ընդհանրապես, ինչպե՞ս կարող է գիտակից մարդը ուշակորույս պարել այն ժամանակ, երբ հայ ժողովրդի երկու հատվածների միջև սեպ է խրվել, ոչ միայն չկա առաջվա միասնությունը, այլև այսօր, մեղա Աստված, մեղմ ասած օտարություն է նկատվում: Ու ոչ ոք չի ուզում սա տեսնել: Հասկանում ենք, տոնական ճառերի ժամանակ ընդունված չէ այս մասին խոսել, բայց ցավն այն է, որ նույն տոնական տրամադրությամբ այդ պարոնայք շարունակում են ապրել, իսկ պրոբլեմները մնում են, օտարությունը խորանում է: Ո՞վ պիտի խոսի այս մասին, ե՞րբ, որտե՞ղ: Ո՞վ պիտի լուծի այդ հարցերը, ո՞վ պիտի սթափության կոչի: Ո՞վ, վերջապես, պիտի աղոթելու կոչի, եթե սրբազանը պարելու է կոչում:

Այդ հանդիսավոր ճառերն արդեն անտանելի են դարձել: Սա պիտի հասկանան վերևներում: Մարդիկ դրա կարիքը չէ, որ ունեն: Իսկ թե ինչի կարիք ունեն, կհասկանա փոքրիշատե ազնիվ ու հայրենասեր մարդը: Իսկ վերջում պարզապես կուզենայինք հիշեցնել, որ արցախցին միշտ էլ թանկ է գնահատել իր պատիվը և կարողացել է այն պաշտպանել:

Արցախյան շարժման մի խումբ ակտիվիստներ

Խմբագրության կողմից. Հարգելով նյութի հեղինակների և ընդհանրապես բոլորի՝ սեփական կարծիք ունենալու իրավունքը, սոսկ մի լրացում ենք անում. սեպտեմբերի 2-ին ՀՀ և ԼՂՀ նախագահները ծաղիկներ են դրել նաև Ա. Մկրտչյանի հուշարձանին:

Այս շքերթներից հոգնել եմ արդեն
Ու ձանձրացել եմ ճառերից դատարկ:
Ճառ է հաղորդում ռադիոն երգի տեղ,
Վալսի փոխարեն՝ աղմուկ-աղաղակ:

…Այս շքերթներից հոգնել եմ արդեն
Ու ձանձրացել եմ ճառերից դատարկ-
Լեզուս հատեցե՜ք՝ չշողոքորթեմ,
Կտրեցե՜ք ձեռքս՝ որ էլ ծափ չտամ:

ՎԱԶԳԵՆ ՕՎՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԲԱՐԵՆՊԱՍՏ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏԸ

Մենք չենք ձգտել անկախության, որովհետեւ պաթոլոգիական ձգտում ունեինք անարխիայի: Դա մեզ համար միակ միջոցն էր՝ ազատվել ֆիզիկական, հոգեւոր բնաջնջումից եւ սկսել լավ ապրել: Նման պարզ կարծիք է արտահայտել դպրոցական մի ուսուցիչ, որը հազարավոր ղարաբաղցիների շարքում սեպտեմբերի 2-ին եկել է Ստեփանակերտի հուշահամալիր՝ Անկախության օրը հարգանքի տուրք մատուցել պատերազմների զոհերին: Դե ի՞նչ՝ անկախության հասե՞լ ենք, թե՞ ոչ:

Ինչպես ղարաբաղցի հայտնի գրող Մաքսիմ Հովհաննիսյանն է նկատում, անկախությունը հարաբերական հասկացություն է: Կարելի է ինչ-որ բանից անկախանալ: Այդ իմաստով Ադրբեջանից անկախացել ենք: Իսկ լավ ապրելուն հասե՞լ ենք:

Ղարաբաղցիները բարձրակոչ հայրենասիրական խոսքեր չեն սիրում: Երբ նրանց հարցնում ես, ինչի համար եք պատերազմել, ասում են, որ պաշտպանել են իրենց կյանքը, իրավունքը, արժանապատվությունը: Էթնիկական էյֆորիան, առասպելները այստեղ դժվար է շրջանառության մեջ դնել: Դրա համար էլ անկախությունը, որը էթնիկ ընկալմամբ հաղթանակ է, միանշանակ չի գնահատվում ղարաբաղցիների կողմից: Բառերը նրանց համար կոնկրետ արտահայտություն ունեն:

14 տարիների ընթացքում կենսամակարդակը Ղարաբաղում բավականին բարձրացել է: Բնակչության մեծամասնությունը հնարավորություն ունի ոչ միայն օրվա հացի մասին մտածել: Կառավարությունը հայտարարել է հարկային «փափուկ» քաղաքականության մասին: Իբր, Ղարաբաղում հետխորհրդային տարածքում ամենացածր հարկերն են: Միայն մի թերություն կա՝ ղարաբաղցիները չեն ուզում բիզնես անել Ղարաբաղում: Ավելին՝ նրանք, ովքեր արդեն գործ են սկսել, աղոթում են, որ հարկերը բարձրացնեն՝ փոխարենը «փափկացնեն» հարկային վարչարարությունը:

Խոշոր մի գործարար խոստովանել է, որ տույժերի տեսքով ավելի շատ գումարներ է բյուջե մուծում, քան եթե հարկերը բարձր լինեին: «Ամեն ամիս Ազգային ժողովը փոփոխություններ է կատարում հարկային օրենքների մեջ, հազար ու մեկ մանրուքներ մտցնում, որոնց հետեւելը գրեթե անհնար է: Հետո հարկայինը գրություն է ուղարկում, որ, իբրեւ, խախտել ես այս կան այն օրենքը, եւ միլիոնանոց տույժեր նշանակում»,- պատմել է խոշոր գործարարը:

«Փոքր» գործարարն էլ մեզ հետ զրույցի ժամանակ զարմացած ասում է, որ իրեն աշխատածից գրեթե ոչինչ չի մնում: «Եթե ուզում ես շահույթ ունենաս, պետք է անօրինականության դիմես. կամ «կռիշա» գտնես, կամ հարկայինում մեկին «պահես»: Թե չէ, եթե բոլոր ասածները անես, վնաս կկրես»,- ասել է գործարարը:

Մի ծանոթ մարդ էլ, որ շինարարությամբ է զբաղվում, հետաքրքիր հաշվարկներ է արել: Պետական պատվերով տներ են կառուցում սոցիալապես անապահով ընտանիքների համար: Երեք սենյականոց տան շինարարության համար պետբյուջեից 10 հազար դոլարի չափ գումար է հատկացվում: Ծանոթիս հաշվարկներով, բուն շինարարական աշխատանքները՝ շինանյութեր եւ աշխատավարձ, արժեն 5 հազար դոլար: Մոտ 2.5 հազար կրկին բյուջե է մտնում՝ հարկերի ձեւով, 2 հազար դոլար էլ… սրան-նրան՝ որ հարկերը շատ չվերցնեն:

Այս ամենի ֆոնի վրա ղարաբաղյան կառավարության ղեկավարը վերջերս կոչ է արել նախարարներին, առաջին հերթին՝ հարկային ծառայությանը՝ գալիք տարում մի քանի միլիարդով ավելացնել հարկային եկամուտները: Թե որտեղից կգոյանան միլիարդները, եթե նոր ձեռնարկություններ չեն բացվել, անհասկանալի է: Անհասկանալի է նաեւ կառավարության մտադրությունը՝ Շուշին ազատ տնտեսական գոտի հայտարարելու մասին: Ի՞նչ ազատ գոտի, եթե ամեն ինչ բաժանված է ըստ ազդեցության գոտիների:

Այս ամռանը Ստեփանակերտի փողոցներում ամեն քայլափոխի կարելի էր ռուսերեն խոսակցություն լսել՝ ստավրոպոլյան «ակցենտով»: Դա ղարաբաղցիներն էին, որոնք Ղարաբաղում չեն կարողանում պահել այն խղճուկ բիզնեսը, որը Ռուսաստանի շուկաներում են անում: «Այստեղ ամեն ինչ «զանիտա», ինչին մոտենում ես՝ տերը կանգնած է: Ուզում էի տրակտորա-վերականգնողական կայան բացել, էնպիսի մի պատմության մեջ ընկա, որ ռուս միլիցիային փառք եմ տվել»,- պատմում է մեկը, որ որոշել էր Ռուսաստանից Ղարաբաղ տեղափոխվել եւ կուտակած մի քանի հազար դոլարը հայրենիքում ներդնել:

«Այստեղ շատ լավ է. երեխաներին հանգիստ դպրոց ենք ուղարկում, երեկոյան զբոսնում, հարբած, վտանգավոր մարդիկ չկան, «վատ» երեւույթներ էլ տեսանելի չեն: Մեծ հաճույքով Ղարաբաղում կապրեմ, բայց չենք կարողանում գործ դնել: Ամեն անգամ մի պատի ենք հանդիպում»,- ասում է նրա կինը:

Ավելացնելու բան չկա: Ասում են՝ ինձ ձուկ մի տուր, թող ինքս ձուկ որսամ: Ինչքան էլ Ղարաբաղը հույս դնի Հայաստանի, Սփյուռքի, առաջադեմ մարդկության վրա, մինչեւ ինքը ձուկ չորսա, անկախություն չի լինի: Մեծ հաշվով, եթե ուրիշների համար Ղարաբաղի հարցը ազգային, «պատվո» կամ չգիտեմ ինչ խնդիր է, ղարաբաղցիների համար դա առօրյա է:

«Լրագիր», Երևան

——————————————————————————————

Հետընտրական

ՍԱՊՆԱՋՐԻ ՀԵՏ ԴԵՆ ՉՆԵՏԵԼ ՄԱՆԿԱՆԸ

Ընտրությունները վաղուց են ավարտվել, սակայն մեկնաբանությունները դեռ շարունակվում են: Նոր կարծիքներ են հայտնվում, նոր մտքեր, մոտեցումներ:

Նոր կարծիքներն էլ իրենց հերթին ծնունդ են տալիս նոր մեկնաբանությունների, և այսպես շարունակ: Եվ դեռ հայտնի չէ, թե երբ կսահմանափակվեն կարծիքները, կամ կսահմանափակվե՞ն, արդյոք: Զորօրինակ, ահա այսպիսի կարծիք:

Քաղաքապետի ընտրություններում 10 հազար մայրաքաղաքցիները ոչ այնքան «այո» են ասել Էդ. Աղաբեկյանին, որքան «ոչ» են ասել իշխանություններին: Նման կարծիք սկզբում հայտնել են իշխանամետները, և դա հասկանալի է. այն ժողովրդի հաղթանակը ստվերելու անթաքույց միտում ունի: Բայց որ ընդդիմադիրներից էլ են նման կարծիք հայտնում, դա արդեն լուրջ մտորումների առիթ է ընձեռում (տես՝ «Դեմո», թիվ 13,  Վ. Օվյան. «Ինչու դաշինքը պարտվեց»):

Շատ հետաքրքիր է՝ այդ ինչպե՞ս է, որ հունիսի 19-ի խորհրդարանական ընտրություններում գազի, ջրի, էլեկտրաէներգիայի, ֆինանսների, իշխանական ամբողջ ապարատի օգնությամբ իշխանավորները հասել են «փառապանծ» հաղթանակի, և հիմա բոլորը՝ թե իշխանավորները, և թե ընդդիմադիրները ընդունում են այդ հաղթանակը, քանզի այն վերջին հաշվով մեր ժողովրդի ձայնն է, ընտրությունների վերջնական արդյունքը:

Քաղաքապետի ընտրությունների նման մեկնաբանությունն առաջին հերթին խիստ վիրավորական է 10 հազար ընտրողների համար և, ուզես-չուզես, այն ստվեր է նետում այդ հաղթանակի վրա: Բոլորիս հիշողության մեջ դեռ թարմ են (կարծես թե երեկ է եղել) հուշերն այն ընդհանուր բերկրանքի, որ ապրեց ժողովուրդը այդ հիշարժան օրերին: Այնպես որ, կարիք չկա համաժողովրդական ոգևորության վերելքի պայմաններում տրված ձայների իսկությունը կասկածի տակ առնել: Երանի չէ՞ր, որ այս վերջին ընտրություններում նույնպես ժողովուրդը ոչ այնքան «այո» ասեր ընդդիմադիր թեկնածուներին, որքան «ոչ» ասեր իշխանության թեկնածուներին:

Բայց նաև համաձայն եմ հոդվածագրի հետ, որ այդ հաղթանակը չամրապնդվեց, որի պատճառով այս ընտրություններում ընդդիմությունն անկանխատեսելի, ջախջախիչ պարտություն կրեց: Թվում էր, թե մայրաքաղաքի 10 հազար ընտրողները, և դեռ բավականին ավելին, իրենց ձայնը կտան Դաշինքին: Բայց դա տեղի չունեցավ. մայրաքաղաքում Դաշինքին տրվեց ընդամենը 4446 ձայն: Ձայների կորուստը ահռելի է, Դաշինքն էլ շատ «հացուպանիր» պիտի ուտի, որ կարողանա բացահայտել պարտության պատճառները: Հիմնական պատճառներից մեկը ընտրակաշա՞ռքն է: Կարծես թե՝ ոչ: Այն գործում էր նաև քաղաքապետի ընտրություններում, սակայն հաղթեց ընդդիմությունը… Ա՞յլ կարծիք: Խնդրեմ: Իր ասուլիսներից մեկում քաղաքապետը հայտնել էր, որ բյուջեով մեծ գումար էր հատկացված տների տանիքների, վթարային ջրատարների վերանորոգման և այլ ծախսերի համար: Արդեն կազմված էին նախագծերը, բաշխված գումարները և հանկարծ… գուժում են, որ նախատեսված գումարը կառավարությունը չի հատկացնում: Թերթերում խիստ քննադատությամբ հանդես եկան այդ առթիվ, սակայն ոչ մի արձագանք ոչ քաղաքապետարանից և ոչ էլ կառավարությունից: Ի դեպ, կառավարությունը մամուլի «յեքա» ծառայություն ունի, բայց նրան իրավունք չի վերապահվում հաստատելու այդ և նման կարգի լուրերը: Նպատա՞կը. շուտով կսկսվեն անձրևները, տանիքներից կսկսվի ծըլլըկըթը… Դե եկ, քաղաքապետ, ձայներ հավաքիր:

Կառավարությունը հրապարակավ խոստացել էր իր օժանդակությունը քաղաքապետարանին, բայց… ահա «օժանդակության» մի այլ օրինակ. վերջերս իր ելույթներից մեկում վարչապետը քննադատում է քաղաքապետին, որ նա կարող է իր բանվորների 15 հազար դրամ աշխատավարձը դարձնել ոչ ավել, ոչ պակաս 40-50 հազար դրամ և ակնարկում է ինչ-որ 34 մլն դրամ ապառիկի մասին, որը հավաքելու դեպքում աշխատավարձերը կարելի է բարձրացնել նշված չափով: Այս հարցի առթիվ նույնպես պարզաբանում չեղավ որևէ մեկի կողմից: Չարձագանքեցին նաև լրագրողները. ոչ մեկը չհետաքրքրվեց, թե որքանո՞վ է իրական վարչապետի առաջարկությունը:

Ինչպես տեսնում ենք, պարտության պատճառները բազմաթիվ են, ինչով էլ պայմանավորված է կարծիքների բազմազանությունը: Դրանք պետք է համբերատար վերլուծել և դասեր առնել, թե չէ՝ կտրուկ ժխտողական վերաբերմունքից օգուտ չկա: Սապնաջրի հետ չպետք է դեն շպրտել նաև մանկանը: Ժխտումը հեշտ ճանապարհ է, սակայն անարդյունավետ: Ժողովրդին հնազանդության մեջ պահելու համար պետությունը հազարամյակների փորձ ունի: Դժվար, անչափ դժվար է լկրթնու-սզնու իշխանական չանգչանգոտ թփուտներում ժողովրդավարության համար ճանապարհ հարթելը: Իշխանություններին քննադատելուց ևս ակնկալվող օգուտ չի ստացվում:

Հայաստանում էլ ընդդիմությունը հիմնականում քննադատում է, դատափետում, սակայն իրավիճակը փոխելու կոնկրետ առաջարկություններ չունի: Այնպես որ, «Շարժում-88»-ին քննադատելու հետ մեկտեղ հարկավոր է օգնության ձեռք մեկնել նրան: Շոշափելի արդյունքի հասնելու համար, բարեփոխումների համար ժամանակ է պետք, մինդեռ «Շարժում-88»-ը դեռ նոր է կայանում, իսկ մենք նրան վերջնական արդյունքի պահանջ ենք ներկայացնում, ավելին, նույնիսկ կայացած Առաջնորդի պահանջ:

Մեկ տարում Առաջնորդ չի կայանում, այլ՝ ժամանակի ընթացքում, համախոհների կոհորտայում սկզբնական շրջանում տարբերությունները, առավելությունները աչքի չեն զարնվում: Ժամանակի ընթացքում կոհորտայի «ցողունները» աճում են, բարձրանում: Այդ ժամանակ միայն ամենաբարձր «ցողունն» էլ ինքնաբերաբար ճանաչվում է Առաջնորդ:

Այնպես որ, Առաջնորդի հարցում շտապել պետք չէ, բարեկամներ: Կայացման փուլում գտնվող «Շարժում-88»-ում կան կարող ուժեր: Մեր ուժերի ներածին չափով օգնենք նրանց՝ շարժման դժվարին առաքելությունն իրականացնելու մաքառումներում:

 Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ
——————————————————————————————- 

Մի քանի ճշտում 

Նախ՝ ես քաղաքական գործիչ չեմ: Ես ոչ դիմադիր եմ, ոչ ընդդիմադիր: Պարզապես գրում եմ այն, ինչ մտածում եմ՝ անկախ նրանից հանրապետական «Ազատ Արցախ» թերթում էի աշխատում, թե «Դեմո»-ում եմ աշխատում:

Երկրորդ. ինչ մնում է «ժողովրդի հաղթանակը ստվերելու անթաքույց միտումին», ապա այդ ի՞նչ միտումի մասին է խոսքը. քաղաքապետի ընտրություններում ժողովուրդը հաղթե°լ է, ինչպես ժամանակին հաղթել էր նաև Արցախյան ազատագրական պայքարում: Այլ հարց է, թե ինչ եղավ հետո…

Երրորդ. իսկ ինչ մնում է «Շարժում 88»-ին օգնության ձեռք մեկնելուն, ապա ժամանակին այդպիսի շա՜տ ձեռքեր են մեկնվել նրան, սակայն քանի որ այդ ձեռքերը մնացել են օդում, այդ մարդկանց մի մասը պարզապես մեկնել է այնտեղ, որտեղ իրենց կարիքը զգում են, այսինքն՝ տրամագծորեն հակադիր ճամբար…

Չորրորդ. Առաջնորդի կայացման պրոբլեմը շտապել-չշտապելու մեջ չէ: Հետևից հրել-բարձրացնելով Առաջնորդ չեն սարքում: Ի դեպ, կարող է մարդ քաղաքապետ, վարչապետ կամ նախագահ լինել, բայց այդպես էլ Առաջնորդ չդառնալ… Առաջնորդը ղեկավարական բազկաթոռ չէ, նա անհատ է՝ ում հետևից գնում են, ում վստահում, հավատում և սիրում են…

Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ ԱԺ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

2005 թ. ԼՂՀ Ազգային ժողովի ընտրություններն անցան աննախադեպ թեժ պայքարում: Այդ անտեր փակ գաղտնի քվեարկաձևը սատանայական կամ գերբնական կարողություն ունի: Եվ այդ ընտրաձևով հաղթանակած մեր պատգամավորները, հուսանք, որ կընդունեն այնպիսի օրենքներ, որոնց շնորհիվ իսկապես կբարելավվի ժողովրդի ապրելակերպը, քանզի որոշ պատգամավորներ, որ իրենց 3-րդ  անգամ են «առաջարկում»,  ընտրողներին հավատացրել են, որ իրենց «հարուստ փորձը» կծառայեցնեն քաղաքացիների կենսամակարդակն անշեղորեն բարձրացնելուն:

Պարոն պատգամավոր, արդյո՞ք քո առաջին և երկրորդ պատգամավորական «գործունեության» ժամանա՞կ չեն ընդունվել վճարովի ուսուցման, վճարովի բուժման մասին օրենքները, հազարավոր բանվոր-ծառայողների քրտնաջան աշխատանքով ստեղծած ֆաբրիկա-գործարաններն, առանց  կոլեկտիվների կարծիքը նկատի առնելու, ինչ-որ անհատների սեփականաշնորհելու մասին օրենքները…

Հետաքրքիր է, Ազգային ժողովի որևէ նիստում հա՞րց է բարձրացվել տուն ու տեղ վաճառող և հայրենիքից հեռացող մեր հայրենակիցների մասին: Ընդունվե՞լ է որևէ օրենք այդ ազգակործան երևույթի առաջն առնելու համար նրանց որևէ աշխատանքով ապահովելու մասին…

Ազգային Ժողովի համաձայնությա՞մբ չեն օրինականացվել աշխատավարձերի և կենսաթոշակների այդքան մեծ տարբերությունները՝ թքած ունենալով երկրի շարքային քաղաքացիների՝ բանվորների, գյուղացիների, գործազուրկների ապրելու տարրական իրավունքի վրա:

Նորընտիր խորհրդարանի աշխատաժամանակը կավարտվի 2010 թվականին: Չգիտեմ, թե 5-ամյա այդ ժամանակահատվածում ինչպիսի «ազգօգուտ» նոր օրենքներ կյանքի կկոչվեն, սակայն հուսով եմ, որ վերջին նիստում կհայտարարվի, որ վարչապետի 300.000 արցախցիների մասին խոստումը վերջապես իրականացել է:

 Նարեկ ԱՍՐՅԱՆ

Արձագանք
ԱՆՍՊԱՍԵԼԻ ՀԵՏԵՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Լավ են յուրացրել հեգելյան ասույթը

«Հրաժարվենք կանխակալ կարծիքից» հոդվածում նշվում է, որ չպետք է առաջնորդվել կանխակալ կարծիքներով: Դժվար է ձերբազատվել դրանցից: Երբ մեծ փիլիսոփա Հեգելին առարկել են, թե փաստերը չեն հաստատում ձեր կարծիքը, նա պատասխանել է.

– Ավելի վատ հենց իրենց՝ փաստերի համար:

Հիմա տեսնենք, թե ընթերցողները ինչպես են ընկալել հիշյալ ասույթը.

– Ամոթ է, ամոթ,- ասում են նրանք,- ռիսկդ չի հերիքո՞ւմ ուղղակի գրես, որ մեր երկրում ամեն քայլափոխում հանդիպում ենք փաստերի անտեսման, փաստերը հաշվի չառնելու դեպքերի, գրես, որ մեր իշխանավորները լավ են յուրացրել փաստերը հաշվի չառնելու հեգելյան ասույթը:

Կուբիկը 

«Ամեն իրական բանական չէ» հոդվածում նշվել է, որ պատգամավորության իշխանամետ թեկնածուներից մեկը պարծեցել է, թե ցանկության դեպքում «կուբիկն էլ կանցկացնենք պատգամավոր»:

Այնքան արտառոց է այս պարծենկոտությունը, որ ընթերցողներից շատերի մտքով անգամ չի անցնում, որ խոսքը հենց սովորական կուբիկի (շինաքարի) մասին է և հարցնում են, թե Կուբիկը ո՞ր թեկնածուի «փոտ» անունն է (մականունն է):

 Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

——————————————————————————————-

Սահմանադրություն

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՆՐԱՔՎԵՆ ՈՐՊԵՍ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ ՊԱՅՔԱՐԻ ՆՈՐ ՄԵԽԱՆԻԶՄ

Գործող սահմանադրության մեջ ուղղումներ մտցնելու Հայաստանի իշխանությունների կողմից առաջադրված նախաձեռնությունը արդեն մեկ տարուց ավելի լարվածության մեջ է պահում քաղաքական վերնախավին։ Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե հայկական հասարակությունը աճել է այն աստիճան, որ սահմանադրական տեքստի նրբությունները նշանակալի միջոց են դարձել երկրի կյանքում։

Իհարկե, չի կարելի ժխտել տեղի ունեցող գործընթացի լրջությունը։ Սակայն հարցը ահա թե ինչի մասին է. երկրում իրական սահմանադրական կարգի հաստատման հիմնախնդիրը որքանո՞վ է հասունացած հայկական քաղաքական վերնախավում, մնում է բաց։

Այն հանգամանքը, որ հետխորհրդային երկրներում ծավալվող  «հեղափոխական շքերթի» համայնապատկերի վրա  Հայաստանի քաղաքական վերնախավը հանկարծ դրեց սահմանադրական հարցը՝ որպես Հայաստանի առավել հրատապ  քաղաքական հիմնախնդիրները լուծելու միջոց, իր հռչակագրային միտումների հանդեպ որոշ անվստահություն է առաջացնում։

Դժվար է հավատալ, որ Հայաստանում տեղի է ունեցել հայտնություն այն հարցում, որ երկրի քաղաքական հիմնահարցը ոչ թե իշխանափոխությունն է, այլ սահմանադրությունը՝ սահմանադրությամբ վավերացված կարգի հաստատումը։ Ահա թե ինչու ավելի համոզիչ է թվում այն, որ Հայաստանում շարունակվող կոշտ ներքաղաքական առճակատումը գտել է արտահայտման նոր ձևեր։ Ավելին, անհրաժեշտ է առաջընթաց համարել այն փաստը, որ մեկուկես տասնամյակ հետո ներքաղաքական պայքարը  Հայաստանում ետին պլան է մղել ղարաբաղյան գաղափարի բանավեճի առաջնահերթությունը և զինվել իրավական գաղափարով։ Սահմանադրության շուրջ դեռևս ձևական առճակատումը հնարավորություն է տալիս մտածել երկրում սահմանադրական կարգի ճակատագրի մասին։

Արդեն հիմա Հայաստանի հասարակության մեջ անվստահություն է արտահայտվում եղած կարծիքների կառուցողականության նկատմամբ, որոնք երկրի հանգուցային հիմնահարցերը շաղկապում են իշխանափոխության հետ։ Անվստահություն է առաջացնում նաև հեղափոխության փրկարարության գաղափարը։ «Համակարգային փոփոխության» անհրաժեշտության մշտական հավաստումը ստանում է ռացիոնալ բովանդակություն. լավ իշխանությունը նա է, որ ձևավորվում ու գործում է սահմանադրական նորմերին համապատասխան։ «Լավ ղեկավարների» նկատմամբ հավատը մարել է։ Սկսել է բացվել երկրի անհաջողությունների գաղտնիքը։

Բարձրացված հարցը առավել հրատապ է, քանի որ Հայաստանում գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգը ունի լուրջ տարբերություններ գործող սահմանադրության պահանջներից։ Իշխանության հանգուցային մարմինների ընտրականության, տնտեսական գործունեության ազատության, քաղաքացիների պաշտպանվածության մեխանիզմների, խոսքի ազատության և այլ հիմնահարցերի վերաբերյալ սահմանադրությամբ պահանջվող նորմերը երկրի իրական կենսագործունեության ընթացքում չեն վերահսկվում սահմանադրական մեխանիզմների անգործության պատճառով։ Գործերի նման վիճակը պայմանավորված է նրանով, որ պետության իրողության մեջ ամրապնդվել և արդյունավետ գործում են ազդեցությունների և կարգավորման ստվերային տեխնոլոգիաներ, որոնք կարելի է համեմատել կլանային եւ կրիմինալ կատեգորիաների հետ։ Նման տեխնոլոգիաների շարքը կարելի է դասել առաջին հերթին իշխանության վերարտադրողականության մեխանիզմը՝ ընտրությունների սահմանադրական մեխանիզմի չեզոքացման միջոցով։ Չեզոքացման նման մեխանիզմներ են գործում դատական համակարգում, ձեռներեցության միջավայրում և այլուր։

Նման իրավիճակը բազմազան ակտիվ խմբերի հնարավորություն է տալիս իրենց պայմանները հասարակության վզին փաթաթել, մեծ մասամբ զինվելով նպատակաուղղված ապատեղեկատվական տեխնոլոգիաներով։ Այդպիսինները, ընդհանուր ոչինչ չունենալով իրավունքի փիլիսոփայական կատեգորիայի, ինչպես նաև իշխանության արտոնությունների յուրահատուկ իրավունքների հետ, լայն տարածում են գտնում քաղաքական կյանքում, ամբողջությամբ ապակողմնորոշում հասարակությանը։ Նման ապակողմնորոշող տեխնոլոգիաների նշանակալի ազդեցությանն ու դրանց արմատավորմանը նպաստել է ղարաբաղյան հիմնահարցի չկարգավորված լինելը։ Ապակողմնորոշված հասարակությունը հեշտությամբ դառնում է շանտաժի և կաշառատվության զոհ՝ հատկապես ընտրությունների և կարևոր իրավական ակտերի ընդունման ընթացքում։

Բոլոր նշված հանգամանքները ձևավորում են իշխանության յուրահատուկ բնույթը Հայաստանում (ինչպես նաև հետխորհրդային շատ ուրիշ պետություններում)։ Նման յուրահատկությունը իրականացվող գործունեության անհամապատասխանատվությունն է սահմանադրության պահանջներին։ Իշխանությունր չի տեսնում իր իրավունքների և պարտականության սահմանները։ Պետք է հասկանալ իշխանության գործունեության և սահմանադրության պահանջների տարանջատվածությունը։ Իշխանության ոչ բոլոր գործողություններն են ելնում ազգային հետաքրքրությունների շահերից։

Թվարկված քաղաքական իրողությունները պետության մեջ ընդունում են այնպիսի ձևեր, որոնք ոչնչով չեն համապատասխանում սահմանադրության նորմերին։ Այդ իրողությունների գլխավոր պատճառը հասարակության զրկելն է պետության ճակատագրական հիմնահարցերին ակտիվ ներազդելու հնարավորությունից։

Նման իրավիճակը երկար ժամանակ հարուցել է հասարակության յուրահատուկ արձագանքը իշխանության գործունեության նկատմամբ՝ նրա անբավարարվածության սաստկացման շրջանում։ Հասարակությունը ինքնին հակված է եղել աջակցել իր մեջ ծնունդ առած ցանկացած արմատական քաղաքական գաղափարի, դրանով իսկ ուժեղացնելով արմատական ընդդիմադիր ուժերի հնարավորությունները, որոնք հակված են հեղափոխական գաղափարների միջոցով ներազդելու հասարակության գիտակցության վրա։ Դրա հետ միասին ընդդիմության կողմից գործողության մեջ են դրվել նույն ապակողնորոշող տեխնոլոգիաները, որոնց էլ ձգտում է իշխանությունը։ Բայց երևում է, որ այդ ժամանակն անցել է։

Երկրի սոցիալ-քաղաքական իրավիճակը պետք է հասարակության առջև դներ երկրում իրավական կարգերի հաստատման հրատապությունը։ Բայց դա չի նշանակում, որ այդ գաղափարը հրատապ է նաև գործող իշխանության և ընդդիմության քաղաքական վերնախավի համար։ Հասարակությունը դա տեսնում է , որը և որոշում է հասարակության լայն շերտերի վերաբերմունքի ներկայիս բնույթը առաջիկա հանրաքվեին։

Հասարակությունը ընդհանուր առմամբ ինքնամեկուսացվել է սահմանադրական գործընթացից, դրանով իսկ այդ ասպարեզը թողնելով իշխանության համար պայքարի նոր ալիքի տրամաբանության տակ։

Վերը նշված բոլոր հիմնավորումները կոչված են պարզաբանելու սոցիալական ու քաղաքական իրավիճակի բնույթը Հայաստանում, որոնց առկայության պայմաններում պետք է անցկացվի երկրի սահմանադրության մեջ մտցված ուղղումների հանրաքվեն։ Եթե այդ հիմնավորումները համոզիչ են, ուրեմն պետք է պարզ լինի, թե ինչպիսի օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ իմաստ է ներկայացնում այդ միջոցառումը հայկական հասարակության, Հայաստանի ղեկավարության և ընդդիմադիր ուժերի համար։ Երկրի քաղաքական վերնախավը պետք է դիտարկի այդ ակտի զուտ քաղաքական իմաստը, այն է՝ իր քաղաքական ազդեցության ուժեղացման հնարավորությունը։ Միամտություն կլինի ենթադրել, որ սահմանադրական կարգի ճակատագիրը երկրում, որտեղ քաղաքական համակարգը հիմնված է այլ մեխանիզմների վրա, կարող է դառնալ քաղաքական ուժերի ակտիվացման գլխավոր խթան։ Հանրաքվեի արդյունքները պետք է դիտարկվեն որպես քաղաքական բալանսի հնարավոր փոփոխության միջոց։

Հաշվի առնելով, որ 2003թ. նախագահական և խորհրդարանական ընտրություններից հետո Հայաստանի իշխանության դրությունը խիստ բարդացել է, իսկ ընդդիմությունը հայտնվել է լուսանցքում, ներքաղաքական առճակատման երկու կողմերը արդեն երկու տարուց ավելի առիթ չեն բաց թողնում միմյանց դիրքերը թուլացնելու համար։

Այդ ջանքերի շրջանակներում և իշխանությունը, և ընդդիմությունը մշտապես աջակցություն են փնտրում երկրից դուրս, մատնացույց անելով ազդեցիկ երկրներին և միջազգային կազմակերպություններին։ Այդ նկատառումներով նշված ինստանցիաների բարեհոգությունը նվաճելու մրցավազքը յուրահատուկ նշանակություն է ստացել։ Կարելի է ենթադրել, թե Հայաստանի իշխանություններին և ընդդիմությանը ինչպիսի հնարավորություն է ընձեռում սահմանադրության մեջ ներդրվող փոփոխությունների հիմնահարցը։

Այդքան կարևոր ներքաղաքական նշանակությունը, որը ձեռք է բերել սահմանադրության մեջ ուղղումներ մտցնելու թեման, տեղ չի թողնում դրա տեքստի նկատմամբ բանավեճի համար։ Կառավարամետ կոալիցիան այս գործընթացը դիտում է որպես միջոց երկրի քաղաքական դաշտում առաջնություն նվաճելու համար։ Վենետիկի հանձնաժողովի հետ համաձայնություն ձեռք բերելու փաստը դարձել է այդպիսի առաջնություն պահպանելու ուժեղ մեխանիզմ։

Խորհրդարանական մեծամասնության համար լրացուցիչ խթան է հանդիսանում խորհրդարանի դերի ուժեղացումը Սահմանադրության փոփոխությունների ընդունման գործում։

2007 եւ 2008 թթ. խորհրդարանական և նախագահական ընտրություննների համայնապատկերի վրա այդպիսի փոփոխված պայմանները ամբողջությամբ ձեռնտու են համարվում իշխանամետ կուսակցությունների հետագա հաջողությունների համար։

Մեր հետազոտության նպատակի համար կարևոր չէ, թե ուժերը ինչպիսի դասավորություն կստանան հանրաքվեի ժամանակ։ Մեզ հետաքրքրում է միայն այն հարցը, թե որևէ ակտիվ քաղաքական ուժի արդյո՞ք հետաքրքրում է երկրի սահմանադրական կարգի ճակատագիրը։ Նկարագրված դիրքորոշումների  մեջ դժվար է այդ նկատել։

Հրապարակային բանավեճերը և դրանց բնույթը, որ տեղի են ունենում հասարակական միջավայրում, կարող են առիթ տալ պետության կյանքում սահմանադրական նորմերի հաստատման կողմնակիցների որոնմանը հենց այդ միջավայրում։ Եվ իրոք, հասարակական կազմակերպությունների առանձին խմբեր, ինչպես ցույց են տալիս դիտարկումները, ձգտում են բանավեճը տեղափոխել իմաստային հուն, բայց նրանց չեն լսում։ Եվ դա հասկանալի է, նման դիրքորոշումը շոշափում է քաղաքական սեկտորի բազմաթիվ շահեր։

Ինչ վերաբերում է շարքային քաղաքացիներին, տպավորություն է ստեղծվում, որ երկրի Սահմանադրությունը նրանց պայմանագիրը չէ, այլ մի հերթական որոշում՝ իջեցված «վերևից», որին նախատեսված է համերաշխորեն ասել «այո»։ Հասարակությունը, հոգնած հին ներքաղաքական առասպելներից, թեև տենչում է համընդհանուր օրինականության, չի կարող հավատալ դրա հաստատման հնարավորությանը իր երկրում, չի էլ հասկանում Սահմանադրության շուրջ ստեղծված իրարանցման պատճառները և տարաձայնությունների նշանակությունը։ Սակայն այդպիսի հավատ և այդպիսի հասկացողություն կարող են առաջանալ։

Մանվել ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Քաղաքական հիմնահարցերի փորձագետ
http://www.hra.am

——————————————————————————————-

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒՂՂԱԿԻ ՎՏԱՆԳ ԵՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԵՎ ԼՂՀ-Ի ՀԱՄԱՐ

«Դեմո»-ի հարցազրույցը վերլուծաբան, քաղաքագետ, Հիմնարար գիտությունների հայկական կենտրոնի տնօրեն Սիմոն Կամսարականի հետ

Պարոն Կամսարական, Դուք քանիցս արտահայտել եք այն կարծիքը, որ Հայաստանում ներկայումս ընթացող սահմանադրական բարեփոխումների գործընթացն իր մեջ լուրջ վտանգներ է պարունակում թե Հայաստանի և թե ԼՂՀ-ի համար: Ինչպե՞ս եք հիմնավորում այդ կարծիքը:

– Եվրամիությունն ու եվրոպական այլ կառույցներ իբր հանուն ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների խնդիր են դրել ժողովելու հարավկովկասյան երկրները մի միասնական՝ ընդհանուր պետության մեջ: Այստեղ է, որ առաջին պլան է մղվում ՀՀ-ն սահմանադրորեն լուծարելու գործընթացը, որին հավելյալ խոչընդոտ է հանդիսանում ազատագրված և ինքնիշխան Արցախը: Այս ամենն այլևս քաղաքական վերլուծության և հիմնավորման կարիք չունի, քանզի հայկական պետության վերացման քաղաքականությունն իրագործող ծրագիրն ու  մեխանիզմները այսօր արդեն հստակ ամրագրված են ՀՀ սահմանադրական փոփոխությունների՝ կառավարող կոալիցիայի նախագծում: 2001-ից ընթացք տրված սահմանադրական փոփոխությունների այս գործընթացը ոչ մի կապ չունի ՀՀ-ում մարդու իրավունքների ու ժողովրդավարության հետ, այն ակնհայտ հետևողականությամբ հետապնդում է ՀՀ-ի վերացումը իրագործելու խնդիր, և հենց միայն դրանով էր պայմանավորված Երևանը մարզից համայքի վերածելու և ընտրովի քաղաքապետ ունենալու Վենետիկի հանձնաժողովի անզիջում համառությունը:

Բայց ի՞նչ կապ ունի Երևանի՝ համայք լինել-չլինելու խնդիրը Ղարաբաղի խնդրի հետ:

– Ուղիղ և անմիջական: Բացատրեմ: Սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծը համայնքներին և համայնքներում բնակություն հաստատող օտարերկրյա քաղաքացիներին ու քաղաքացիություն չունեցողներին տալիս է հողի սեփականության իրավունք, նաև տեղական հանրաքվեների միջոցով իրենց համայնքը Հայաստանից անջատելու և այլ երկրներին միացնելու իրավունք: Ծրագրի ավարտուն իրագործման համար երկու հիմնական հանգամանք է, որ կարող է նրանց լուրջ խանգարել. առաջինը Երևանն է, երկրորդը՝ ԼՂՀ-ն: Այսպես կոչված «խաղաղ զավթումների» ճանապարհով ՀՀ համայնքներում բնակություն հաստատած օտարերկրյա քաղաքացիներն ու ընդհանրապես ոչ մի երկրի քաղաքացիություն չունեցող անձինք՝ թուրքերը, ադրբեջանցիները, վրացիներն ու այլոք համայնքային հանրաքվեների ու սահմանադրորեն ամրագրված միջազգային աջակցությունների միջոցով ընթացքի մեջ կդնեն 1200 համայնքի բաժանված Հայաստանը մաս առ մաս՝ համայնք առ համայնք լուծարելու գործընթացը, ուր ինքնապաշտպանական ոչ մի դերակատարում չի կարող ունենալ ՀՀ պետական իշխանությունը:  Հասկանալի է, որ դրանով էլ ծրագիրն իր ավարտին չի հասնի, քանզի ՀՀ-ն լրիվ լուծարելը հաջողացնելու պարագայում անգամ աշխարհի քարտեզի վրա, այդուհադերձ, կմնա հայկական պետություն, այն էլ պատերազմով իր ազատությունը, անկախությունն ու ինքնիշխանությունը հաստատած ու պաշտպանող ԼՂՀ-ն: Այն, ի դեպ, կարող է ռազմաքաղաքական հենց այն հենակետը լինել, որտեղից հայությունը կարող է գնալ ռևանշի, և այս անգամ արդեն ազատագրել իր ամբողջ Հայրենիքը: Կարծում եմ, որ հենց այս ծրագրով է պայմանավորված ԼՂՀ կարգավիճակի միջազգային լուծման 15-ամյա անհասկանալի քաշքշուկը: Ժամանակը չէր եկել: Կարևորն այստեղ այն է, որ երբ ՀՀ-ում հանրաքվեով անցկացնեն սահմանադրական եվրափոփոխությունների պատվերը, հաջորդ քայլով նույնական Սահմանադրություն պետք է պարտադրեն ԼՂՀ-ին, որպեսզի Հայաստանին միացնելու պարագայում (կամ էլ չմիացնելու՝ որպես ինքնուրույն պետություն Կովկասյան ընդհանուր պետության մեջ ներառելու տարբերակում) ԼՂՀ-ն նույնպես հնարավոր լինի համայնքային իշխանությունների միջոցով լուծարել: Ամենևին էլ պատահական չէ, որ 15 տարի առաջ անկախություն և ինքնիշխանություն հռչակած, և որպես այդպիսին շուրջ 15 տարի իրեն հաստատած Արցախում վերջերս է միայն ստեղծվել և տարուց ավելի է ինչ գործում է ԼՂՀ Սահմանադրության նախագիծ գրող պետական հանձնախումբ: Սակայն հասկանալի պատճառներով չեն շտապում, որպեսզի բոլոր խաղաքարտերը միանգամից չբացվեն: Քանզի լուրջ կասկածներ ունեն, որ ԼՂՀ իշխանությունները չեն կարող զսպել արցախցիներին, եթե նրանք պարզեն իրենց սպառնացող սահմանադրական այս դավադրությունը:

– Ինչո՞ւ եք համոզված, որ նման ծրագիր կա, և այն սահմանադրական ոտնձգությունների այս ձեռագրով կգործի: Չէ՞ որ քաղաքական-վերլուծական դաշտում այս ամենի մա­սին ընդհանրապես չեն խոսում՝ թե Արևմուտքի և թե մեր վերլուծաբանները:

– Խոսելը՝ խոսում են: Պարզապես խոսողների ձայնը հանրությանը հասու չի լինում:

Հարցազրույցը վարեց Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆԸ

——————————————————————————————-

Սոցիալ-տնտեսական

ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԴԺՎԱՐ ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ ԲԻԶՆԵՍ ԱՆԵԼԸ
կամ՝ մի չկայացած «սկսնակ ձեռնարկատերի» մտորումներ

Այս մտորումներին տեղիք տվեց Ռուսաստանից Ստեփանակերտ տեղափոխված մի ղարաբաղցու հետ իմ զրույցը: Մի ոչ մեծ գումարով վերադարձել է հայրենիք ու փորձել է միջին բիզնեսի հեռանկարով փոքր բիզնես նախաձեռնել: Հանդիպել է բազմաթիվ դժվարությունների ու հասկացել, որ այստեղ արևի տակ ազատ տեղ չկա, կամ էլ կճարվի, եթե… Սակայն այս «եթե»-ն նրա համար ընդունելի չէր: Ու մարդը սկսել է մտորել:

Ազատական տնտեսության ուղեգիծ-կացութաձև հռչակած երկրում տնտեսական քաղաքականությունը սովորաբար ուղղված է լինում ազատ մրցակցության պայմաններում գործող ձեռարկությունների խթանմանը: Դա ենթադրում է մի քանի պարզ քայլեր, որոնք կարելի է գուշակել՝ սովորական տրամաբանությունից ելնելով: Նախ՝ ձեռնարկատերերի համար բարենպաստ հարկային դաշտի ստեղծում: Երկրորդ՝ մենաշնորհների դեմ պայքար եւ հավասար մրցակցության ապահովում: Երրորդ՝ պետությունը պետք է ստանձնի համակարգողի եւ տնտեսավարող սուբյեկտներից մեկի դերը: Հաջորդը սեփականության իրավունքի հստակեցումն է: Եւ, վերջապես, կարևորագույնը՝ օրինականությամ ապահովումը: Տեսնենք, թե թվարկածիցս ո՞ր պայմաններն են առկա Արցախում եւ, արդյոք, մեր երկրում ստեղծվա՞ծ է բարենպաստ դաշտ տնտեսության զարգացման համար:

Բարձր ցուցանիշների մասին մենք հաճախակի ենք խոսում, եւ, իրոք, որոշակի առաջընթաց կա: Իմաստ էլ չունի ժխտել, որ մեր երկրում կենսամակարդակը բարձրացել է: Բայց, արդյոք, ճի՞շտ ճանապարհով ենք ընթանում: Հենց այս տեսակետից փորձենք դիտարկել մեր տնտեսական դաշտը, մի կողմ թողնելով աշխարհաքաղաքական հանգամանքները կամ չխորանալով դրանց մեջ:

ԼՂՀ-ում հարկերը, իրոք, ցածր են Հայաստանի համեմատությամբ: Սակայն, հարկերի իջեցումը տնտեսական «բում» չի առաջացրել, եւ դա մտահոգության տեղիք է տալիս: Ուրեմն, մի բան այնպես չէ: Գործարարներն ասում են, որ «շան գլուխը» թաղված է հարկային վարչարարության մեջ: Թեկուզ հարկերը ցածր են, բայց գործադիրը հարկային եկամուտներն ավելացնելու խնդիր է դնում իր առջեւ եւ պարբերաբար խստացնում հարկային վարչարարությունը: Ի՞նչ է դա նշանակում: Միայն այն, որ շարքային գործարարը չի հասցնում հետեւել հարկային օրենսդրության մեջ մտցվող ամենամսյա փոփոխություններին, ակամա ինչ-որ խախտումներ է թույլ տալիս, որի համար արժանանում է մեծ տուգանքների ու տույժերի: Գործարարների պնդմամբ, դա է մեր հարկային քաղաքականությունը եւ այդպես են ավելանում բյուջեի հարկային եկամուտները: Չէ՞ որ, չհաշված Դրմբոնի գործարանը, վերջերս մեզ մոտ նոր ձեռնարկություններ չեն բացվել: Այդ դեպքում, ի՞նչի հաշվին են կտրուկ աճում հարկային եկամուտները:

Այժմ՝ մրցակցության մասին: Ինչպես ասում են, եկեք ծուռ նստենք, բայց շիտակ խոսենք, կամ, ավելի ճիշտ, փորձենք պատասխանել մի պարզ ու հասարակ հարցի՝ որոշակի, թեկուզև  փոքր կապիտալ ունեցող շարքային մարդը կարո՞ղ է բիզնես բացել մեզ մոտ: Եթե լավ «կրիշա» ունի, եթե կարողանում է հարկայինի տույժուտուգանքից իրեն ապահովագրել, եթե  մոնոպոլիստների «կենսատարածքը» չի մտնում, եթե… Տեսնու՞մ եք, թե որքան «եթե»-ներ կան: Միգուցե այդպե՞ս չէ, միգուցե մե՞նք են խտացնում գույները: Այդ դեպքում պատմեք, խնդրում ենք, մի դեպք, երբ մեկը առանց այդ ամենի՝ բիզնես է դրել եւ շահույթ է ստանում: Հաճույքով կլսենք նրան: Ու ոչ միայն մենք, այլև «անհաջողակները»:

Ազատական տնտեսությունը չպետք է շաղկապված լինի պետությանը: Մեզ մոտ կան հանգամանքներ, որոնք խոսում են հակառակի մասին: Դրանք, գուցե, օբյեկտիվ հանգամանքներ են, բայց… Դիտարկեք մեր երկրում ընթացող շինարարական աշխատանքները եւ կտեսնեք, որ դրանք մեծամասամբ կատարվում են պետական պատվերով: Տվյալ պարագայում ոչ թե շուկան է կանոններ թելադրում, այլ պետությունը, նաև՝ դժվարություններ են առաջանում պատվեր ստանալու ժամանակ: Թե որքանով է տենդերների ժամանակ պահպանվում ազատ մրցակցությունը՝ դժվարանում ենք ասել, բայց տեսականորեն դա կոռուպցիայի լավագույն աղբյուրներից մեկն է:

Մի կարեւոր հանգամանք եւս. սեփականության իրավունքը: Կապիտալիզմը չի կարող զարգանալ, եթե մարդ համոզված չէ, որ պետության կողմից իրեն տրված սեփականության վկայականը օրենքի ուժ ունի: Մեզ մոտ սեփականության իրավունքը դեռ հստակ բաժանված չէ. կան օբյեկտներ, որոնք չգիտես՝ համա՞յնքի սեփականություն են, թե՞ պետական: Կարճ ասած՝ սեփականությունը մեզանում դեռ սրբություն չէ, ինչպես այլ երկրներում: Իսկ չէ՞ որ դա տնտեսական անվստահություն է առաջացնում:

Եւ վերջին հանգամանքը՝ օրինականության պահպանումը: Մեր իրավապահ, դատական մարմինների ոչ այնքան բավարար գործի մասին նույնիսկ ամենաբարձր մակարդակով է խոսվել: Մինչդեռ հենց այստեղ է, որ պետք է պաշտպանվեն գործարարների սեփականության և այլ իրավունքները: Այստեղ պետք է բոլորը հավասար լինեն, դա է մրցակցություն ապահովում: Ցավոք, բազմաթիվ օրինակները խոսում են այն մասին, որ եւ օրենսդրությունը, եւ դատավորների խիղճը միշտ չեն օրինահավասարության օգտին խոսում:

Այս մտորումներին, կրկնում ենք, տեղիք տվեց Ռուսաստանից Ստեփանակերտ տեղափոխված մի ղարաբաղցու հետ իմ զրույցը: Պատերազմից հետո հայրենիքը թողած երիտասարդը մոտ 10 տարի ապրել է Ռուսաստանում, մի փոքրիկ բիզնես ուներ, բայց ծնողներն այստեղ են, եւ ահա նա որոշել է հայրենիք վերադառնալ: Կուտակած մի քանի հազար դոլարը բերել է, որ այստեղ գործի մեջ դնի: Հենց նա է զարմանքով հայտնաբերել, որ հայրենիքում մի քիչ այլ օրենքներ են գործում՝ գրված-չգրված: Մենք նրան հակաճառեցինք՝ ազատ մրցակցությունն ապահովելու համար որոշ քայլեր, այնուամենայնիվ, արվում են, բայց նաև ստիպված էինք համաձայնվել նրա փաստ-փաստարկների մեծ մասի հետ:

ԻՆՏԵՐՆԵՏ-ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԹԱՆԿԱՑՈՒՄ. Ո՞ԻՄ ՇԱՀԵՐԻՆ ՉԻ ԽՓՈՒՄ
կամ՝ պետությունը լավ չի կատարում իր պարտականությունները

Սեպտեմբերի 1-ից ԼՂՀ-ում կտրուկ բարձրացվել են ինտերնետ-ծառայությունների սակագները: Այդ մասին հրաման է ստորագրել ԼՂՀ տնտեսական եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը: Թանկացումը 100-200 դրամով չէ, այլ 5-6 անգամ: Ասենք՝  եթե տանը «Փանասոնիկ» հեռախոսակապով միացված ինտերնետ-գիծ ունեք, այսուհետ 1 ժամի դիմաց կվճարեք ոչ թե 6, այլ 18 ցենտ: Իսկ եթե մալուխային գծով եք միացել համաշխարհային «սարդոստայնին», ապա 1 ցենտի դիմաց կվճարեք 6-ը:

Վիճակագրական տվյալներով, մոտ 500 ղարաբաղցիների տանը ինտերնետ-կապ է տեղադրված: Թե քանի ինտերնետ-կետ կա պետական եւ այլ հիմնարկներում, մենք չգիտենք: Երբ մասնավոր «ինտերնետատերերը» լսել են նման կտրուկ թանկացման մասին, մի մասը հենց սկզբից որոշել է հրաժարվել ծառայությունից: Մյուսները սպասողական դիրք են գրավել: «Որոշել եմ մի ամիս սպասել: Եթե շատ թանկ լինի, ստիպված կլինեմ հրաժարվել», – մեզ հետ զրույցի ժամանակ ասել է մի ինտերնետ-բաժանորդ:

«Ղարաբաղ Տելեկոմում» պնդում են, որ ինտերնետ-ծառայությունների ապահովման համար ներդրվող ծախսերը բացարձակապես չեն փոխհատուցվում հավաքագրված գումարներով: Դրա համար էլ գները բարձրացվել են, թեկուզ՝ դա ընդամենը կփակի ծախսերը, առանց շահույթի:

Մեզ հետ զրույցի ժամանակ տնտեսական եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը նշել է, որ  «Ղարաբաղ Տելեկոմը» վաղուց էր դիմում կառավարությանը՝ սակագները բարձրացնելու առաջարկով: «Խնդրել ենք, որ մինչեւ ընտրությունները սպասեն: Հիմա նորից են դիմել: Ընդ որում, իրենք առաջարկում էին ավելի կտրուկ բարձրացում, մենք համոզեցինք, որ բավարարվեն գոնե այսքանով», – տեղեկացնում է նախարարը: Մենք հարցրինք, թե արդյո՞ք կառավարությունը մտահոգված չէ, որ ինտերնետի մասնավոր օգտագործողների թիվը կտրուկ կնվազի, որ պետական մարմինների ինտերնետ-ծախսերը կտրուկ կավելանան, որ կդժվարանա ԼՂՀ-ի՝ արտաքին աշխարհի հետ կապը, որ… եւ այլն, եւ այլն: Նախարարի խոսքերով, իրենք փորձել են համոզել «Ղարաբաղ Տելեկոմի» ղեկավարությանը՝ չդիմելու նման քայլի: Նույնիսկ հաջողվել է իջեցնել նրանց կողմից առաջարկվող նոր սակագները, բայց… Նախարարը չասաց, սակայն պարզ էր. մոնոպոլիստ է, ի՞նչ անես: Հետո էլ՝ շուկան է թելադրում գները:

Մնում է պարզել, թե ով պետք է պաշտպանի սպառողի շահերը: Ըստ մեր տեղեկությունների, «Ղարաբաղ Տելեկոմի»՝ բաժանորդների հետ կնքած պայմանագրերը նախատեսում են սակագների միակողմանի փոփոխում: Այսինքն՝ բարձրացումը անօրեն չէ: Բայց մի՞թե փոփոխությունը ենթադրում է սակագնի «անգամներով» բարձրացում: Գուցե իմա՞ստ ունի «Սպառողների իրավունքների մասին» օրենքում ինչ-որ քվոտաներ սահմանել, որպեսզի գները գոնե աստիճանաբար բարձրանան: Չէ՞ որ, երբ նույն բաժանորդները եկել են «Ղարաբաղ Տելեկոմ», նրանք ցածր սակագնով են հաշվարկել իրենց ծախսերը: Եւ հիմա, երբ «Ղարաբաղ Տելեկոմը» բավականին «կլիենտներ» է ձեռք բերել, նա կտրուկ բարձրացնում է գները: Ստացվում է, որ սպառողի հույսերը, ավելի ճիշտ՝ հաշվարկները, մեղմ ասած, չեն արդարացվել, ինչում նա բացարձակապես մեղավոր չէ:

Արմո Ծատրյանը տեղեկացրեց նաեւ, որ «Ղարաբաղ Տելեկոմը», ըստ պայմանագրի, պարտավոր է այս տարի եւս 10 մլն. դոլարի ներդնում անել մեզ մոտ: Գուցե դրանո՞վ է պայմանավորված սակագների բարձրացումը:

Չգիտենք ու, ճիշտն ասած, չենք էլ ուզում իմանալ: Մեր՝ սպառողներիս իրավունքը խախտել են, եվ պետությունը, որ կոչված էր այն պաշտպանելու, փաստորեն իր պարտականությունը լավ չի կատարում՝ քողարկվելով «շուկայական հարաբերությունների» ետեւում:

Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԵՌ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ Է ԵՐԹՈՒՂԱՅԻՆՆԵՐԻ ՀԱՐՑԸ

Ինչպես արդեն տեղեկացրել էինք, Ստեփանակերտի երթուղային տաքսիների վարորդները բողոքել են, որ հարկայինն ավելացրել է իրենցից գանձվող գումարները: Եթե մինչև սեպտեմբերի 1-ը հարկերն ու սոցիալական վճարները գանձվում էին 15 հազ. դրամ աշխատավարձի հաշվարկով, ապա հիմա՝ 30 հազարի: Վարորդները պնդում են, որ դրան գումարվել է նաեւ բենզինի թանկացումը, հետեւաբար՝ պետք է բարձրացնել ուղեվարձը:

ԼՂՀ տնտեսական եւ կառուցվածքային բարեփոխումների նախարար Արմո Ծատրյանը մեր թերթին հայտնեց, որ այս հարցով քննարկումները շարունակվում են, եւ գործադիրը վերջնական որոշում դեռ չի կայացրել: Եթե աճել է բենզինի գինը, ապա, բնականաբար, պետք է ավելանա նաեւ ուղեվարձը: Բացի այդ, ըստ նախարարի, պետք է նկատի ունենալ, որ մեքենաները տեխնիկապես վատ վիճակում են գտնվում, իսկ բենզինի նման գնի պարագայում վարորդները չեն հասցնելու ընթացիկ նորոգումներ կատարել: Միով բանիվ՝ բնակչությունը պետք է համաձայնվի կամ ուղեվարձի բարձրացմանը, կամ նախընտրի ճամփորդել անսարք մեքենաներով:

Ինչ վերաբերում է հարկերի բարձրացմանը, ապա նախարարը ճիշտ է համարում այն, որ գործատուն ցույց տա վարորդին տրվող ռեալ աշխատավարձի չափը: Արմո Ծատրյանի խոսքերով, 2006-ից կենսաթոշակը կհաշվարկվի ոչ թե աշխատանքային ստաժի հիման վրա, այլ ըստ տվյալ անձի սոցիալական վճարների. «Այն նույն վարորդը, որն այսօր բողոքում է, վաղը, երբ կենսաթաշակի հարց ծագի, առաջինն է դժգոհելու»:

Ն. Հ.

——————————————————————————————-

ՖԵԼԻԵՏՈՆ 

– Եթե քաղաքապետը քո հարցը լուծեց, ուրեմն արդարացի մարդ է,- ի միջի այլոց ասաց աշխատակիցս, ծանոթանալով բողոքագրիս:

– Եթե հազարից մեկին չօգնի, դա չի նշանակում, որ անարդար մարդ է,- վիրավորվեցի ես:

Հասկանալի է, երկուսն էլ փափագում էինք պահպանել քաղաքապետի ընտրության նախօրյակին ստեղծված հավատը:

Բողոքը կոլեկտիվ էր՝ փողոցի բնակչության անունից և օրախնդիր, այն է՝ Գ. Նժդեհ փողոցի նորակառույց կոյուղու պարունակությունը թափվում է Ամիրյան փողոցի բնակիչների «գլխին»: Ղեկավարությունը, անձամբ ներկայանալով «դեպքի վայր», վրդովվեց ու գտավ, որ այն բաց վիճակում թողնել չի կարելի ու խոստացավ անպայման կոյուղին հնարավորին չափ հեռացնել տներից: Համբերատար բնակչությունը կապ էր պահպանում քաղաքապետի հետ, որի վստահեցուցիչ պատասխանները հավատ էին ներշնչում: Նախախնամությունն օգնեց այն երկար ժամանակ պահպանել, քանի որ աշունն իր ավարտին էր մոտենում, իսկ ձմեռը շինարարության համար բարենպաստ չէ, հետևապես երկու կողմերի համաձայնությամբ այն տեղափոխվեց հաջորդ տարի:

– Հը, ձեր կոյուղին ի՞նչ դառավ, արդեն գարուն է,- հիշեցրեց աշխատակիցս, չնայած չէի մոռացել:

– Երեկ գնացել էի, խոստացավ ձյունը հալվելուց անմիջապես սկսել,- պարծեցա ես:

– Տեսնենք,- սպառնաց հեռատեսը:

Ձնհալը երկար սպասեցնել չտվեց, բայց արի ու տես քաղաքապետի ընդունարանում երկար սպասեցինք: Մի շաբաթ գնալ-գալուց հետո քարտուղարուհին չոր-չոր ասաց. «Երեկ պլանը ստցանք, պլանում չկա»: Ասել է, թե՝

«Բաց արին, տեսան գրած զակոնում,

Թե չոբան Չատին Սիբիր է գնում»:

Դա մայիսին էր, որ ես օրենքների հարթությունից միանգամից ընկա նրան զուգահեռ մեր իրական կյանքի հարթությունը (ինչպես «Դեմո»-ն է մեր կյանքի ընթացքը տեղաբաշխում տարբեր հարթությունների վրա), այսինքն՝ «Սիբիր»…

– Ի՞նչ ես ուտում, որ այդպես խելոք ես,- հաջորդ օրն անհամբերությամբ հարցրի աշխատակցիս, երբ ներս մտավ:

– Ինչ որ դու,- խնայեց նա ինձ:

Հերթական նյութը խմբագրություն հանձնելիս խմբագիրը նկատել էր. «Աշխատիր գրել շրջապատիդ պրոբլեմների մասին»: Այդպես էլ արեցի:

Ռիտա ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Պատմություն

ԹՅՈՒՐԻՄԱՑՈՒԹՅՈՒՆ Է ԱՅՆ ՊՆԴՈՒՄԸ, ԹԵ ԳԵՐՄԱՆԻԱՆ ՃԱՆԱՉԵԼ Է ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
կամ՝ ո՞վ կլինի հաջորդ երկիրը, որ կճանաչի այն

Հարցազրույց Ցեղասպանության ճանաչման Գերմանիայի հանձնախմբի հիմնադիր անդամ Ժիրայր ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ հետ

Պարոն Քոչարյան, ըստ Ձեզ, ի՞նչը դրդեց Գերմանիայի Բունդեստագին քննարկելու Հայոց ցեղասպանության հարցը:

– 2001 թվականին Ցեղասպանության ճանաչման մեր հանձնախումբը նման խնդրագիր էր ներկայացրել Բունդեստագի խնդրագրերի հանձնախմբին: Հավաքել էինք 16 հազար ստորագրություն: Ստորագրածներից մոտավորապես 11 հազարը հենց բուն Թուրքիայի քաղաքացիներ էին՝ քրդեր, թուրքեր, ասորիներ, հույներ, մարդիկ, ովքեր քաղաքական հաշիվներ ունեին Թուրքիայի կառավարության հետ և անձամբ իրենք ճանաչում են ցեղասպանությունը: Դժբախտաբար, այդ ժամանակ ակտիվ էր  թուրք-հայկական հաշտեցման հանձնախումբը, որը փաստորեն խանգարեց մեր առաքելությանը: Գերմանիայի կառավարությունը պատրվակ ուներ արդեն, ուստի պատճառաբանեց հետևյալ կերպ՝ քանի որ հայերն ու թուրքերն իրար հետ արդեն բանակցում են, ուրեմն մենք առայժմ ձեռնպահ կմնանք դիրքորոշումից և կսպասենք համատեղ  հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքներին:

Այո, այս տարվա մայիսի 16-ին Բունդեստագում արծարծվեց Ցեղասպանության հարցը, ընդունվեց բանաձև, սակայն, իմ կարծիքով, չի կարելի ասել, թե դա ցեղասպանության ճանաչում է: Ամբողջ բարդությունը կայանում է նրանում, որ Գերմանիան ինքը մեղսակից էր այդ ամենին: Պարզապես, քանի որ գերմանական մամուլում շատ էր գրվում ցեղասպանության մասին, ավելին՝ այդ թեման հաճախակի էր արծարծվում եվրոպական երկրներում, մի շարք երկրներ էլ արդեն իսկ ճանաչել էին Հայոց ցեղասպանությունը, Գերմանիան ևս ստիպված էր անդրադառնալ դրան: Մանավանդ, որ հիմա SPD-ն և Կանաչներն են կազմում կառավարությունը, իսկ CDU-ն և CSU-ն վաղ թե ուշ անպայման գալու են իշխանության, ուստի վերջիններս օգտվեցին առիթից, նպատակ ունենալով այդ կնճռոտ խնդիրը թողնել SPD-ի կազմած կառավարությանը: Բացի այդ, կար նաև CDU-ի և CSU-ի ցանկությունը՝ թույլ չտալ Թուրքիայի Եվրամիության անդամակցությունը: Այսպես թե այնպես, որոշում ընդունվեց, բայց, կրկնում եմ, դա ցեղասպանության ճանաչում չէր, որովհետև այնտեղ չի հիշատակվում «ցեղասպանություն» բառը: Ավելին, ինչպես հայտնի է՝ չեն գործածել «դեպորտացիա» բառը, որը նշանակում է մարդկանց բռնի տեղահանում և փոխադրում պատժավայր, այլ գործածել են «վտարում» և «արտաքսում» բառերը, ինչը մեղմ տարբերակն է, այսինքն՝ երբ մարդուն տանում են մինչև սահմանը ու ասում՝ որտեղ ուզում ես՝ գնա:

Նաև պիտի ասեմ, որ գերմանական մամուլը մի լավ քննադատեց այդ որոշումը, քննադատեցին նաև պատմաբանները, բողոքեցինք նաև մենք՝ ցեղասպանության ճանաչման հանձնախումբը: Ցավով պիտի նշեմ, որ հայկական մամուլը, կուսակցությունները, իշխանությունները կամ չհասկացան կատարվածի էությունը, կամ էլ հային հատուկ անհիմն լավատեսությամբ լցվեցին, ոմանք նույնիսկ շատ բարձր գնահատեցին Գերմանիայի այդ որոշումը, անգամ այն գերադասեցին Ֆրանսիայի ընդունած որոշումից: Ես ուղղակի շշմած էի ու ինքս ինձ հարցնում էի՝ այդ մարդիկ ծանո՞թ են գերմաներեն տեքստին:

Իմ մտավախությունն այն է, որ ապագայում մյուս պետությունները ևս կարող են նման կերպ վարվել: Այսինքն՝ ոչ թե ճանաչեն ցեղասպանությունը, այլ Թուրքիային առաջարկեն հայերի հետ հաշտվել, ասես հայերն ու թուրքերը իրար հետ խռովել են: Շատերը մոռանում են, որ այստեղ կա հողային խնդիր, կա հատուցման հարց:

– Ինչ վերաբերում է հատուցմանը, ապա միգուցե Գերմանիայի նման պահվածքի պատճառներից մեկն էլ այն է, որ նման հատուցման պարագայում այդ երկիրը, որպես կատարվածի հետ որոշակի առնչություններ ունեցող կողմ, որպես այն ժամանակվա Թուրքիայի դաշնակից, ստիպված պիտի լինի հատուցման մի մասն էլ իր վրա վերցնել:

– Անշուշտ: Մեր հանձնախումբը հանդիպումներ ունեցավ որոշ կուսակցությունների ներկայացուցիչների հետ, և, շատ լավ հիշում եմ, Կանաչները սկզբում մեզ խոստումներ տվեցին, բայց հետո տրամագծորեն հակառակ կեցվածքն ընդունեցին: SPD-ի ներկայացուցիչն ավելի անկեղծ էր՝ «Մենք գիտենք, դուք գիտեք, թուրքերն էլ գիտեն, որ ցեղասպանություն եղել է: Մենք վախենում ենք հատուցումից: Այդ պատճառով ենք խուսափում»:

– Գերմանիան ժամանակին ճանաչել էր Հոլոկոստը: Պատճառներից մեկն էլ, ըստ իս, հրեաների ու նրանց պետության՝ Իսրայելի ունեցած վարկն ու կշիռն էր աշխարհում: Չե՞ք գտնում, որ ցեղասպանության ճանաչման գործում կարևոր է նաև հայերի ու Հայաստանի միջազգային կշիռը:

– Հրեաները, ինչ խոսք, ամեն ինչ լավ կազմակերպեցին, հետևողական էր Իսրայելի կառավարությունը, նրանց համայնքը ԱՄՆ-ում լուրջ քաղաքական ուժ է, ունեին լավ փաստաբաններ: Ի տարբերություն Հայաստանի՝ Իսրայելի կառավարությունը իր ստեղծման օրվանից իր վրա է վերցրել ցեղասպանության ճանաչման հարցը: Իսկ Հայաստանը պատեհ-անպատեհ հայտարարում է, որ ցեղասպանության հարցը Թուրքիայի հետ հարաբերություններում նախապայման չի կարող լինել: Այո, Իսրայելի քաղաքական կշիռը պատճառ դարձավ, որպեսզի լուծվի հատուցման հարցը: Նման դեպքերում մեղավոր երկրի վրա ճնշումը պարտադիր է, միշտ պիտի ճնշում լինի:

– Իսկ ի՞նչ արձագանք գտավ Բունդեստագի որոշումը հայկական և գերմանական մամուլում:

– Գերմանական մամուլը լայն անդրադարձավ այդ խնդրին՝ և քննադատեց, և հիշեցրեց, որ Թուրքիային մի լավ դաս տալու առիթը բաց է թողնվել: Հարցն այսպես էր դրվում՝ եթե մենք Թուրքիայի բարեկամն ենք և ուզում ենք, որ այն իսկապես դեմոկրատական երկիր դառնա, ուրեմն պիտի ընդունենք ցեղասպանության փաստը: Հայկական մամուլում ոչ ոք այդպես էլ խորապես չըմբռնեց կատարվածը:

– Որևիցե այլ դեպքեր ու իրադարձություններ եղա՞ն, արդյոք, դրանից հետո Գերմանիայում:

– Բեռլինում 20-25 հոգանոց մի խումբ՝ Բեռլինի թուրք համայնքների ներկայացուցիչներ, գնաց ու ծաղկեպսակ դրեց այնտեղ, որտեղ սպանվել էր Թալեաթ փաշան: Ահա այդ մարդիկ էլ ուզում են դառնալ եվրոպացիներ: Ծաղկեպսակ էին դրել և դեռ Գերմանիայի կառավարությունից էլ պահանջել, որ այդ դատը վերանայեն, անգամ մի փողոց կամ հրապարակ անվանեն այդ մարդասպանի անունով: Թեսսա Հոֆմանը, որ մեր հանձնախմբի նախագահն է, այդ մարդկանց դատի տվեց, բայց դատախազությունը չընդունեց, և հիմա որոնում ենք այլ ուղիներ՝ գործը տրամաբանական ավարտին հասցնելու համար: Որոշ ժամանակ անց էլ, Գերմանիայում Թուրքիայի դեսպանատան կարգադրությամբ, Բեռլինի թուրքական համայնքը երթ կազմակերպեց՝ իրենց դեսպանատնից մինչև Վիլհելմ Կայսեր պատվին կառուցած եկեղեցին՝ Գեդեխնիս կիրշեն: Ահա այս երկիրն է ուզում անդամակցել Եվրամիությանը, և դեռ ՀՀ ԱԳ նախարարն էլ հայտարարում է, որ մենք ուրախ ենք, որ կունենանք  Եվրամիության անդամ հարևան:

Սակայն մի ուշագրավ փաստ ևս. ի պատասխան այդ ցույցի՝ այն թուրքերն ու քրդերը, որ տարիներ շարունակ ըստ պահանջի համագործակցում են մեր հանձնախումբի հետ, հավաքվեցին թրքական դեսպանատան առջև՝ հուշապահակ կանգնելով ի հիշատակ եղեռնի զոհերի: Նրանք հայտարարեցին՝ այո, ցեղասպանություն եղել է, և մենք ներողություն ենք խնդրում դրա համար:

Ստացվում է, որ Գերմանիան, այսպես թե այնպես, հաշվի է նստում Թուրքիայի հետ:

– Գերմանացիներն ու թուրքերը ունեն բարեկամության դարավոր ավանդույթ, բացի այդ՝ Գերմանիայում այսօր ապրում է 2.5 միլիոն թուրք, ավելին՝ վերջիններիս թիվը շարունակ աճում է: Սա, բնականաբար, կարևոր գործոն է ներքաղաքական կյանքում՝ ընտրություններ և այլն:

– Անդրադառնանք կայանալիք ընտրություններին: Նախընտրական պայքարում անդրադարձ եղե՞լ է Ցեղասպանության խնդրին:

– Հայերն այդ ամենում որևէ  դեր չեն խաղում: Գերմանիայում ապրում են մոտ 35 հազար հայեր, որոնք ցրված ապրում են տարբեր քաղաքներում և որևէ քաղաքական կշիռ չունեն: Քաղաքական հարցերով նրանք չեն զբաղվում, հետևողական աշխատանք չեն տանում՝ բացի ապրիլի 24-ը հիշելուց: Համենայն դեպս, սա է իմ տպավորությունը:

– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ն պիտի լինի Հայաստանի մարտավարությունը ներկայումս:

– Պետք է  իրատեսական մոտեցում ունենալ: Ինչ էլ որ լինի, Գերմանիան, հարկավ, վարելու է իրեն ձեռնտու քաղաքականություն: Տվյալ պարագայում պետք է գոնե սթափորեն գնահատել իրավիճակը: Բացի դրանից, պիտի վճռական լինել: Այս ամենից հետո Թուրքիան պայմաններ է դնում, իսկ Հայաստանը՝ ոչ: Իսկ ինչ վերաբերում է սփյուռքին, ապա պետք չէ ոչ գերագնահատել, ոչ էլ թերագնահատել նրա հնարավորությունները: Պարզապես պիտի համատեղել ջանքերը: Կարծում եմ, հարկ է նաև ընդլայնել գործունեության շրջանակները, մասնավորապես՝ ցանկալի կլիներ, որ մի իսլամական երկիր ճանաչեր Ցեղասպանությունը:

– Փորձենք կանխագուշակել, թե ո՞ր երկիրը հաջորդը կճանաչի Ցեղասպանությունը:

– Դժվար է ասել, բայց հակված եմ կարծելու,որ ԱՄՆ-ն կամ Իսրայելը ավելի շուտ կճանաչեն, քան Գերմանիան:

Հարցազրույցը վարեց Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆԸ

ԻՆՉՊԵՍ ԸՆԿԱՎ ԲԵՐԴԱՁՈՐԸ

Եվ, իրավ, ղարաղշլաղեցիք հայտնի են իբրև շատ քաջ և արիասիրտ մարդիկ. տեղը եկավ, կռիվ էլ կսկսեն, կծեծեն, անուն ունեն շրջակա թուրք ազգաբնակչության մեջ և հենց այդ անունին  հենած այդպես ցիրուցան տնակներ են շինել և ապրում են (Լեո, հ. 8, էջ 38):

Կովկասում երկրորդ անգամ վերսկսված 1918-1980թթ. հայ-թուրքական (տաճկական) ընդհարումները, ինչպես մյուս հայաշատ տարածքների, այնպես էլ Բերդաձորի համար ճակատագրական էին և ունեցել են դառնություններով լեցուն հետևանքներ: Ի տարբերություն 1905-1906 թթ. ընդհարումների, որի ժամանակ բերդաձորցին իր վճռական խոսքն ասաց, ապացուցելով իրեն շրջապատող թուրքերին ու քրդերին, ինչու չէ նաև նրանց միացած քոչվորներին, որ անհնարին է իրեն տեղաշարժ անել, ինքն անդրդվելի է, այս անգամ մարտականորեն տրամադրված բերդաձորցին (միշտ էլ այդպիսին է եղել) տասնմեկ զոհ տալով թողնում է հարազատ երկրամասն ու զինվորական շտաբի, որ տեղակայված էր Բերդաձորի Ենգիբար գյուղի փոստում, գրավոր հրամանագրով (հրամանատար՝ մայոր Մարդի Այվազյան, շտաբի պետ՝ Սամսոն Մելիք-Շահնազարյան) տեղափոխվում Շուշի: Դա մի ժամանակաշրջան էր, երբ Հայաստանի տարածքից Զանգեզուրի վրայով օժանդակ ուժեր պետք է գային: Ասում էին, որ զորավոր Անդրանիկն էլ իր զորախմբով պետք է գար օգնության, պիտի Շուշիում ճակատամարտ տար, սակայն ոչ օժանդակ ուժերը, ոչ էլ գեներալ Անդրանիկը չանցան Բերդաձորով, չհասան Շուշի: Հետագա տարիներին շատ բանավոր զրույցներ են եղել այն մասին, որ իբր զորավար Անդրանիկի օգնության չհասնելու (չգալու) պատճառը եղել են բերդաձորցիները: Իբր բերդաձորցիները հաղորդել են Անդրանիկին, որ խաղաղ է տարածաշրջանը, համերաշխ են ապրում թուրքերի հետ: Մեկ-մեկ նման զրույցներ լսում էի նաև ես ու դժգոհում՝ ինչպե՞ս կարող էին նման քայլի դիմել: Ստիպված ես լինում լռել, երբ «կշեռքի» մյուս նժարին դնելու ոչինչ չունես, երբ ապացույց չունես ասվածը հերքելու համար: Անցածն անցած է, այն մնում է որպես հիշողություն: Եվ, կարծես, տարիներն անցել են, անցել են տասնամյակները, և յուրաքանչյուր նոր էջ «ջնջել», պատմության գիրկն է ուղարկել իրենից առաջ եղած-կատարվածն ու փակել իբր չբացվող կողպեքով:

Հիմա տեսնենք ի՞նչ է կատարվել 1918-1920թթ., ինչպես Շուշի-Գորիս զուտ հայկական հատվածում, այնպես էլ նշված բնակավայրերն իրար կապող Բերդաձորում, որտեղով անցնում է երկու շրջաններն իրար կապող ճանապարհը: Սա միակ ճանապարհն է, և այստեղ Բերդաձորից հավասարապես 15 կմ  հեռավորության վրա գտնվում են թուրքաբնակ Զառիսլու և Զաբուղ գյուղերը: Այս երկու գյուղերի անունները նշվում են, որովհետև ամենակարևոր դեպքերը կատարվել են հենց այս գյուղերում:

1918-1920 թթ. Բերդաձորի տարածքում կատարված մարտական գործողությունների և ենթաշրջանի անկման մասին հարուստ ու փաստացի տեղեկություններ կան Զարեհ Մելիք-Շահնազարյանի «Ղարաբաղյան զինվորի հաղորդագրությունները» գրքում, որի 4-րդ գլուխը կոչվում է «Գրոհ Զառիսլու գյուղի վրա», իսկ 5-րդը՝ «Գրոհ դեպի Զանգեզուր և նրա պարտությունը: Մենք թողնում ենք Ղարաղշլաղը»: Գիրքը ռուսերեն հրատարակվել է Մոսկվայում: Այն թարգմանվել է նաև անգլերեն:

Գրքում տեղ գտած փաստերը վերահաստատող փաստաթղթեր կան՝ ստացված ՌԴ Արտգործնախարարության Ասիական գործակալության արխիվից, որի համար իմ խորին շնորհակալությունն եմ հայտնում փայլուն դիվանագետ, հանգուցյալ Աշոտ Մելիք-Շահնազարյանի որդուն՝ Արսեն Մելիք-Շահնազարյանին:

Վերը նշված գրքում ներկայացված փաստերը լրիվությամբ համապատասխանում են արխիվային փաստաթղթերում նշվածներին, որոնցից որոշ մանրամասներ թարգմանաբար ներկայացնում եմ ընթերցողին, որպեսզի հետադարձ հայացք ձգի և տա իր գնահատականը:

Եվ այսպես: Թիֆլիսում տեղակայված պահեստից հագուստ ու զինամթերք ստացած գնդապետ Միքայել Մելիք-Շահնազարյանի հրամանատարությամբ զորախումբը 300 սայլերով հասել էր Գորիս, որ պիտի անցներ Շուշի: Մինչև Գորիս հասնելը Շուշի ուղարկած նամակները չէին հասել ժամանակավոր կառավարությանը: Դրանում նա համոզվել էր, քանի որ պիտի ստանար պատասխան, իսկ ոչ մի պատասխան չէր ստացվում: Նրա մոտ սկսում են առաջանալ կասկածներ, որ նամակները կորել են կոմիսար Հովակի (Հովակիմ) ձեռքով, քանի որ երկուսի ստորագրությամբ էին լինում, իսկ ուղարկողն էլ կոմիսարն էր լինում միշտ: Գնդապետն առանձին նամակ է գրում իր եղբորը՝ Սամսոն Հովսեփի Մելիք-Շահնազարյանին, նույն ծրարում տեղավորում Շուշիի շտաբին հասցեագրված երկրորդ ծրարը և այս անգամ ուղարկում հավատարիմ զինվորի միջոցով, համոզված լինելով, որ նամակն անպայման հասցվելու է: Նա խնդրում էր, որ ուղարկեն 300 սայլ, նույնքան էլ ստանալու է տեղում, որպեսզի զինամթերքն ու հագուստը տեղափոխի Շուշի: Երբ Շուշիից Զանգեզուր շարժվող ջոկատը գտնվում էր Բերդաձորում, շրջափակվում է Զառիսլու և Զաբուղ գյուղերի կողմից: Խնդիր է դրվում, որ Բերդաձորի զինված 400 հոգանոց ջոկատը պիտի ճեղքի Զառիսլուն՝ որոշակի օգնություն ստանալով Շուշիի հայերից, իսկ Զաբուղը պիտի ճեղքեն զանգեզուրցիները: Ռուսական բանակի շարքերում ծառայած ձեռնամարտում (ոսՌՋվՌռ ոՏռ, ՐցՍՏտՈՔվÿ) վարպետացած բերդաձորցիները ճզմում են հակառակորդին, բացում ճանապարհը դեպի Շուշի և շրջվում դեպի Զաբուղ, նպատակ ունենալով միանալ Զանգեզուրից հարձակման անցնողներին, որոնք գրավելով 3 թուրքաբնակ գյուղեր, մոտենում էին Զաբուղին: Նախապես զանգեզուրցիների և բերդաձորցիների միաժամանակ վառած խարույկները բարձունքների վրա, որպես Զաբուղի կամրջի ուղղությամբ հարձակվելու ազդանշան, նախատեսած արդյունքը չտվեցին: Հագոտ և Աղավնու գետերի հովիտը լրիվությամբ արդեն զբաղեցրել էին Օսմանյան Թուրքիայի զորքերը, որոնց նպատակն էր Բերդաձորի վրայով, սրի քաշելով ժողովրդին, անցնել Շուշի:

Երբ հետախուզությունը զեկուցում է զանգեզուրցիների առաջխաղացման մասին (գրավել էին ուժեղ պաշտպանվող 3 գյուղեր), Բերդաձորում գտնվող ջոկատը բերդաձորցիների հաշվին թվաքանակը հասցնում է 1250-ի և մարտնչելով շարժվում դեպի Զանգեզուր: Եվ հանկարծ հետախուզությունը լրացուցիչ հաղորդում է, որ զանգեզուրցիների առաջխաղացումը հապաղել է, պատճառը հայտնի չէ, իսկ իրենք էլ թողած գրաված 3 թուրքաբնակ գյուղերը, նահանջում են, տեղում մնում է միայն Շուշիի գնդի մեկ վաշտ, որն էլ կազմում էր զանգեզուրցիների 20 տոկոսը: Իսկ երբ Բերդաձորի շտաբի պետ Սամսոն Մելիք-Շահնազարյանը լուր է ստանում, որ Զանգեզուրի տարածքում մնացած Շուշիի գնդի զինվորներն էլ հետ են նահանջում դեպի Տեղ-Գորիս, հրամայում է, որպեսզի առաջխաղացումը դեպի Զաբուղ դադարեցնեն, դիրքավորվեն ու անցնեն կազմակերպված պաշտպանության: Հենց նույն օրը Բերդաձորի յոթ գյուղերից մեկական սուրհանդակ է կանչում, սայլերը բաժանում ու հրամայում, որ տները չվառեն, ունեցվածքով տեղափոխվեն Շուշի: Դա 1918թ. սեպտեմբերի 8-ին էր, մի ամպամած օր: Վերջում տեղափոխվել է 10 հոգուց բաղկացած շտաբը, որոնց թվում էր նաև Զարեհ Մելիք-Շահնազարյանը՝ շտաբի 15-ամյա գրագիրը:

Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

——————————————————————————————-

Մշակույթ

«ՄԵՐ ԳՅՈՒՂԸ»՝ ՄԵՐ ՔԱՂԱՔՈՒՄ 

Թվում է՝ սովորել ենք այն բանին, որ մշակութային կյանքում տիրող անդորրը հազվադեպ է խախտվում, ընդ որում՝ խախտվել ասելով միայն դրական իմաստը չէ, որ նկատի ունեմ: Թվում է նաև՝ սովորական երևույթ է դարձել և այն, որ «անշլագների» վկա ենք լինում տարին մեկ-երկու անգամ հրապարակում տեղի ունեցող համերգների ժամանակ միայն, երբ Երևանից կամ մեկ այլ տեղից մեզ հյուր են գալիս սիրված երգիչ-երգչուհիներ: Մի հայտնի խոսք էլ կա՝ սեփական հողում մարգարե չեն դառնում: Այս ամենը հիշեցի միայն մի պատճառով. վերջերս մայրաքաղաքում տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որն, իրոք, խախտեց մեր մշակութային կյանքի անդորրը. ընդ որում՝ անկախ այն բանից, թե երևույթն ինչպիսի արձագանք գտավ հանդիսատեսի մոտ, այն դարձավ բուռն քննարկումների առարկա: Խոսքս սեպտեմբերի 1-7-ը Ստեփանակերտի դրամատիկական թատրոնում կայացած «Մեր գյուղը» շոու-համերգի մասին է, որի բեմադրիչն ու ռեժիսորը կոմպոզիտոր Արթուր Գրիգորյանն է: «Մեր գյուղը», ինչպես արդեն նշեցինք, լայն քննարկումների առարկա էր դարձել՝ այն հավանածների ու չհավանածների շրջանում. առաջինները մատնացույց էին անում այն, որ տեսարանն ինքնին նախադեպը չունեցող երևույթ է, որտեղ հնչում էին հիմնականում արցախյան (և ոչ միայն) երգարվեստի հին նմուշներ, որոնցից շատերին հանդիսատեսը քաջածանոթ էր, իսկ մի մասը թերևս մոռացության գրկից էին հանել կազմակերպիչները: Չհավանածներն էլ իրենց հերթին մատնանշում էին այդ երգերի մի մասի ոչ հաջող մատուցումը, հագուստը, բացակայող սյուժեն, ապա փորձում էին ծանր ու թեթև անել՝ պարզելու՝ կշեռքի ո՞ր նժարն է ծանր:

Իսկ մենք ուզում ենք նախ փաստել, որ իրոք, «Մեր գյուղն» ինքնին երևույթ էր մեր մշակութային կյանքում. այն իր տեսակի մեջ Արցախում թերևս եթե ոչ առաջինը, ապա գոնե առաջիններից մեկն էր: Կատարողները կարողացել էին հանդիսատեսին հասցնել այն, ինչ ուզում էին ասել: Հանդիսատեսի մեկշաբաթյա ակտիվությունն արդեն ապացուցում է այն հանգամանքը, որ վերջինս իրոք ունի նման միջոցառումների կարիքը, միայն թե մատուցող լինի, հատկապես՝ եթե հաշվի առնենք, որ մատուցման որակի հարցում մեր հանդիսատեսն այնքան էլ բծախնդիր չէ՝ նրա համար կարևորն այն բանի զգացումն է, որ ինչ-որ մեկն ուզում է մի լավ բան արած լինել: Այդ դեպքում նա՝ հանդիսատեսը, ինքը կանի առաջին քայլը: Ու այս պարագայում, իհարկե, հանդիսատեսը տեսավ այդ մարդուն՝ կոմպոզիտոր Արթուր Գրիգորյանին, որն իր շուրջն է հավաքել մի խումբ երիտասարդների և տվել որպես երգիչ ձևավորվելու և «մեծ աշխարհ դուրս գալու» հնարավորություն: Հասկանալի է, որ եթե այդ երիտասարդները մնան Արցախում, կդառնան ընդամենը տեղական մասշտաբի կատարողներ: Ամենատաղանդավոր կատարողն անգամ կհայտնվի մի վանդակի մեջ, ուր զարգանալու, բարձրանալու մասին խոսք լինել չի կարող: Վերջինս էլ դա հասկանալով՝ բարձրանալու հատուկ ցանկություն չի ունենում: Մի խոսքով, կաղապարվածությունը տաղանդը սպանելու ամենալավ ու ամենից արդյունավետ միջոցն է: Վերջ ի վերջո, ցանկացած արվեստագետի համար «դուրսն» օդի պես անհրաժեշտ բան է, եթե, իհարկե, այդ «դրսում» չես մոռանում, թե որտեղ են քո արմատները, և առհավետ չես մնում այնտեղ: Անկասկած, ինչպես նշում են բազմաթիվ հայտնի պրոդյուսերներ, այսօր «նույնիսկ աթոռը կարելի է դարձնել հայտնի երգիչ», եթե այդ աթոռին «ճիշտ ռասկրուտկա անես», բայց հակառակն էլ կա. այնպես է ստացվում, որ տաղանդավորին էլ է «ճիշտ ռասկրուտկա» պետք, որից հետո հանդիսատեսն արդեն ինքն է որոշում, թե որ երգչի համերգին գնալ:

Շոու-ծրագրի հաղորդավարուհի Անիտա Հախվերդյանն, ի դեպ, մի արտահայտություն արեց. եթե ասում են «Արցախի ձայներ», դեռ չի նշանակում, թե Արցախի ձայները միայն այդ երեխաներն են, Արցախի ձայն կարող է կոչվել արցախցի յուրաքանչյուր երգիչ, նույնիսկ նրանք, ովքեր առայժմ բախտ չեն ունեցել ստանալ այն հնարավորությունը, որ ստացել է «Արցախի ձայների» ներկայիս կազմը, ասել է թե՝ «Արցախի ձայն» արտահայտությունը դեռ մենաշնորհված չէ:

Մի խոսքով, շոուն հեքիաթի նման տևեց 7 օր-7 գիշեր, կազմված էր 2 մասից՝ բուն «Մեր գյուղը» շոուն և երկրորդ մասը՝ համերգային հատվածը, որտեղ երգիչները հանդես եկան մենակատարումներով: Վերջին՝ 7-րդ օրը երգիչների հետ բեմ բարձրացավ նաև այդ ամենի «գլխավոր մեղավոր» Արթուր Գրիգորյանը՝ կատարելով իր «Արցախ» ստեղծագործությունը, ապա խոստացավ, որ սա դեռ վերջը չի, որ հաջորդ տարի հանդիսատեսը վկա կլինի «Մեր քաղաքը» շոու-ծրագրին, որտեղ արտացոլված կլինեն մեր քաղաքի ոչ միայն լավ, այլ նաև բացասական կողմերը. ասենք՝ թե ինչպես են «մեր քաղաքի սիրուն աղջիկները տիյերան քշանում տիվեր, տիվերան պիցրանում տիյեր՝ սեմուշկա չրթելով»: Բացի այդ, կոմպոզիտորը խոսեց նաև այն մասին, որ չէր սպասում, թե բոլոր 7 օրերին հանդիսատեսն այդպիսի ակտիվություն կցուցաբերի, ապա զարմանքով նշեց, որ իրեն ասել են, թե քաղաքում առաջին մասն ավելի են հավանել, քան երկրորդ մասը, և տարակուսեց՝ ինչո՞ւ: Թեև իմ  սուբյեկտիվ կարծիքով, երկրորդ մասը մատուցման բնականությամբ ավելի էր շահում: Երկրորդ մասում յուրաքանչյուր երգիչ հանդիսատեսի առաջ բացվելու և «իրեն ցույց տալու» ավելի մեծ հնարավորություն ուներ, ինչի շնորհիվ հանդիսատեսի առաջ կանգնում էին առանձին անհատներ, որոնցից մի մասին վերջինս կարող էր հավանել և սիրել, մյուս մասին՝ չհավանել կամ չսիրել: Այնպես որ՝ երկրորդ մասը ոչ թե ավելորդ, այլ նույնիսկ շատ անհրաժեշտ է, որպեսզի հանդիսատեսն իր համար պարզի, թե ամեն մեկն առանձին ինչի է ընդունակ:

Առաջին մասը հենց մեր՝ արցախյան երգերով արդեն ինքնին հետաքրքիր էր, թեև ես՝ որպես հասարակ հանդիսատես, թերևս շատ ավելի մեծ սպասումներ ունեի թե մատուցման ձևից, թե տարազից: Փոխարենը՝ բեմի ձևավորումը գերազանցել էր իմ բոլոր սպասումները: Առաջին մասի յուրաքանչյուր երգ առանձին ծրագրի հիմք կարող էր դառնալ, քանզի այդ երգերից յուրաքանչյուրը վաղուց իր հաստատուն տեղն է գտել հայ երգարվեստում: Այլ հարց է, թե ինչպիսի քաջություն պետք է ունենա կատարողը, հերթական անգամ այդ երգերը կատարելու համար, այնպես որ, դա սոսկ կրկնություն չլինի: Այդ առումով երգիչներից յուրաքանչյուրն արժանի է գովասանքի, բայց հեղինակի իրավունքով ուզում եմ հատուկ նշել Վարդան Բալայանի «Հորովելը», որը հատուկ ընդունելության արժանացավ հանդիսատեսի կողմից: Ինչ վերաբերում է երկրորդ մասին, ապա այստեղ նման արձագանք գտան շատ կատարումներ: Արժե նշել բոլորի անունները՝ Գայանե Արզումանյան, Սրբուհի Ամյան, Օքսանա Բաբուրյան, Սարինե Բալասանյան, Ռոզի Գալստյան, Տոմա Պետրոսյան, Ռազմիկ Ամյան, Պարույր Գրիգորյան, Սասուն Պողոսյան, Վարդան Բալայան, Արամ Մուսայելյան, ինչպես նաև երեք փոքրիկները՝ Դավիթը, Հովիկը և Տիգրանը: Չենք կարող չնշել նաև երկու մարդկանց, ովքեր նույնպես անմիջական կապ ունեն այս ամենի հետ. հանրապետության առաջին տիկին Իննա Ղուկասյանին, որի հովանու ներքո գործում է «Աջակցություն տաղանդավոր երեխաներին» հիմնադրամը, և Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական ուսումնարանի տնօրեն Լիրա Քոչարյանին:

Սեպտեմբերի 7-ին «Մեր գյուղը» Ստեփանակերտում ավարտեց իր համերգաշարը՝ պատրաստվելով երևանյան և լոսանջելեսյան համերգներին:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ՆԿԱՐՈՒՄ ԵՄ՝ ՆԿԱՐԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ 

ԼՂՀ նկարիչների միությունն ավանդույթ է դարձրել մեր երիտասարդ պետության համար ամենանշանակալից՝ ԼՂՀ հռչակման օրվա առթիվ կազմակերպել ցուցահանդես՝ նկարչին հատուկ աշխարհընկալմամբ փառաբանելով ազատ ու անկախ հայրենիքում հաստատվող կյանքը: Սեր և ընկերություն, լույս և կյանք, բնություն և մարդ. յուրատեսակ մի գունավոր երաժշտություն էր հնչում քաղաքապետարանին կից ցուցասրահում: Այդ երաժշտության մեջ հնչում էին արցախցի այցելուներին անծանոթ ելեւէջներ՝ թարմ շունչ բերելով ընդհանուր երգեցողությանը:

Այս տարի արցախցի նկարիչների ցուցահանդեսին առաջին անգամ էր մասնակցում Չեխիայի քաղաքացի, Արցախում ծնված ինքնուս նկարիչ Աշոտ Առաքելյանը: 17 կտավ, 17 ծաղիկների յուրահատուկ աշխարհ հայտնվեց այցելուների առջև: Խելահեղ կարմիրի հեղեղը կտավից կտավ անսպասելիորեն տանում էր երկգույնանի ճերմակասև երանելիության, հանգստության, խաղաղության… Ծաղիկներ… միայն ու միայն ծաղիկներ… Գեղեցիկի նուրբ և անսպառ աշխարհ, որից հագենալ չի լինում:

Երբեք չէի մտածում, որ նկարելով կստեղծեմ մի բան, որը դուր կգա մարդկանց

6 տարեկան էր Աշոտը, երբ ծնողները Մարտունու շրջանի Ննգի գյուղից տեղափոխվեցին Երևան: Հայրենի գյուղը մնաց մանկության հիշողություններում… Մասնագիտությամբ պատմաբան է. ավարտել է Երևանի Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտը, որտեղ հետագայում սկսեց դասավանդել հայ ժողովրդի պատմություն:

Նկարչությամբ զբաղվում էր մանկուց: Նկարում էր, ինչ աչքն էր նկատում, բայց ամենից շատ՝ ծաղիկներ: Սակայն գլխավորն իր կյանքում դեռևս պատմությունն էր:

Հանդիպումը 1989 թվականին բիբլիական՝ Եվա անունով չեխ աղջկա հետ անսպասելիորեն փոխեց նրա կյանքի ընթացքը:  Էվան (չեխերն այդպես են արտասանում այդ անունը), որի ծնողները Սովետական Միությունից փեսացուին աղջիկ տալու մտադրություն բացարձակապես չունեին, առանց ծնողների օրհնության գալիս է Հայաստան՝ ենթարկվելով միայն սրտի կանչին: «Իմ Էվան,- ասում է Աշոտը ու շարունակում,- աշխարհի ոչ մի ուրիշ կնոջ հետ չեմ փոխի նրան»: Եվան ինքնուս նկարչի մուսան դարձավ: Երբ 1992-ին իրավիճակը Երևանում վատացավ, Չեխիան ամուսինների համար ապաստան դարձավ:

Ժամանակը չեխական կյանքում սկսում է իր հաշվարկը 1994-ից, երբ նա հասկացավ, որ մանկուց սիրված նկարչությունը հոբբի չէ, այլ կյանքի գործ: 4-5 տարի պետք եղավ, որ վարպետությունը վերադառնա: Չէր հուսահատվում, երբ սկզբում նկարները չէին ծախվում: Եվան ասում էր. «Իմ աշխատածը մեր ընտանիքին հերիք է, մի մտածիր փողի մասին, պարզապես նկարիր, քո նկարներն իմ դուրն են գալիս»: Եվ Աշոտը նկարում էր:

1996-ին 4 կտավ տարավ մի գալերիստի (այդպես անվանում են նկարչասրահների տերերին) մոտ: Սրտատրոփ սպասում էր՝ ինչ կասի: Հույս էր պահում՝ գոնե մեկը վերցնի: Նայեց երկար, ընտրեց չորսից երեքը: Հետո նա դարձավ նկարների մշտական գնորդը: Աշոտը կտրականապես բացառում է ենթադրությունը, թե գուցե ընկերներն են օգնում կտավները վաճառելու գործում: «Այնտեղ ամեն ինչ հստակ է,- շեշտում է նկարիչը,- խանութում դնում են այն, ինչ ծախվում է»: Մեծ ճանաչումը եկավ, երբ Ուհերսկե Հրադիշտե քաղաքում մի գալերիստ առաջարկեց ցուցահանդես-վաճառք կազմակերպել: Վաճառվեց միանգամից 9 նկար: Հետևեցին անհատական ցուցահանդես-վաճառքներ Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Սլովակիայում: Վերջերս հրավեր է ստացել Հոլանդիայից…

Ծաղկամանի ծաղկի միակ զգացումը հայրենիքի կարոտն է

Հարցս՝ ինչո՞ւ է նկարում միայն ծաղիկներ, երևի հոգնեցուցիչ է նկարչի համար, այնուամենայնիվ, տալիս եմ: «Իհարկե, ծաղիկը ինքնանպատակ չէ,- սիրով պատասխանում է նկարիչը,- բայց հենց ծաղկի անսպառ գեղեցկությունն է ձգում ինձ: Իսկ ծաղկամանում դրածը՝ էլ ավելի: Կարծես, ինչ-որ չափ կորուստ եմ առնում՝ անվերջ նրանց նկարելով: Ինձ թվում է, ծաղկամանում սիրուն, կոկիկ դասավորված ծաղիկների միակ զգացումը հայրենիքի հողի կորուստն է»: Ի դեպ, նկարիչը բավականին հաճախ է գալիս հայրենիք, գրեթե յուրաքանչյուր ամառ լինում է հարազատ պապենական գյուղում: «Ուզում եմ մի կտոր հող գնեմ, այգի ծաղկեցնեմ, տուն հիմնեմ, ամռանն ընտանիքով գամ, հայրենի հողում հանգստանամ, ուժ հավաքեմ»:

Հավատում եմ Աստծոն 

Բնազդո՞վ է նկարում, թե՞ ամենը կտրած-չափած է ուղեղում, մինչև նկարելը: Անկեղծորեն խոստովանում է. «Իհարկե, նկարչությունը մաթեմատիկա չէ: Բայց նաև այնպես չէ, որ ընդհանրապես չմտածես, ինչ և ինչպես նկարես: Թեկուզ, տեղում էլ են նոր մտքեր, որոշումներ ծնվում, ոգևորում, տանում այլ ուղիով: Նախօրոք նոր կտավի մասին մտածելու ժամանակը, իհարկե, գիշերն է, երբ տան բոլոր անդամները քնած են լինում: Խորանում եմ մտքերիս մեջ, ամեն ինչ ավելի սուր եմ զգում, կարծես՝ ողնաշարով: Իսկ աշխատել սիրում եմ առավոտը՝ մինչև կեսօր: Նկարում եմ՝ նկարելու համար: Հավատում եմ Աստծոն, շնորհակալ եմ ինձ նկարելու շնորհք պարգևելու համար: Երբեք չէի մտածում, որ նկարելով կարող եմ ստեղծել մի բան, որը դուր կգա մարդկանց: Մեկ-մեկ ինձ թվում է,- խոստովանում է Աշոտը,- որ այդ ես չեմ նկարում: Կարծես, անկախ ինձանից ինչ-որ մեկը տանում է ձեռքը: Դա մի հրաշք է՝ աստվածային հրաշք»:

Ճշմարիտ է գրել մեծն լոռեցին. «Մարդու գործն է միշտ անմահ»: Ո՞վ գիտե, գուցե նկարիչը երբևիցե կվերադառնա հայրենիք, կստեղծագործի՝ լիցքավորվելով հայրենի հողով ու ջերմությամբ: Իսկ գուցե ժամանակավոր ապաստան տվող Չեխիան այդպես էլ կմնա հայ նկարիչ Աշոտ Առաքելյանի երկրորդ հայրենիքը, որտեղ արարվել են կարոտից ծնված ծաղիկները՝ զարմացնելով մարդկանց, անկախ ազգությունից:

Սուսաննա ԲԱԼԱՅԱՆ

ԶԱՔԱՐԸ, ԿԱՄԻԼԼԱՆ ԵՎ «ՎԱՐԱՆԴԱՅԻ» ՀԱՄԵՐԳՆԵՐԸ

ԱՄՆ նախագահներից մեկը՝ Ջ. Քենեդին, մի առիթով ասել է. «Մտածիր ոչ թե այն մասին, թե ինչ կարող է անել հայրենիքդ քեզ համար, այլ այն մասին, թե ինչ կարող ես անել դու հայրենիքիդ համար»: Հիրավի, ծննդյան օրվանից մինչև կյանքի վերջին վայրկյանը յուրաքանչյուրիս պարտականությունն է մտածել, թե ինչ կարող ենք  անել մեր հայրենիքի համար: Դե, իսկ մենք՝ հայերս, պարտավոր ենք միշտ հիշել դա, քանի որ առանց այդ էլ պատմությունը դարեր ի վեր այնպիսի դասեր է տվել մեզ, որ առայսօր հազիվ ենք հասցնում սովորել:

Դարասկզբին պատմության հերթական դասերից մեկի հետևանքով ազգը ցրվեց աշխարհով մեկ՝ ազգի կեսին դարձնելով երկու հայրենիք ունեցող «անհայրենիք» մարդիկ: Ու դա, կարծես, քննության նման մի բան եղավ հայության համար. իբր՝ թե կարո՞ղ ես, հիմա ծառայիր հայրենիքիդ, տեսնեմ ո՞ր հայրենիքիդ կծառայես, այն մեկի՞ն, որտեղ ծնվել ես, բայց որը օտար է քեզ, թե՞ այն մեկին, որ հեռու է, բայց քո պապիկ-մամիկների օրրանն է: Բայց շատերն, այնուամենայնիվ, կարողացան անել ամեն ինչ՝ երկու հայրենիքների համար էլ, այնպես, որ երկու տեղերում դառնան ցանկալի:

Այսօր կարելի է նշել հարյուրավոր, հազարավոր այդպիսի մարդկանց անուններ, ովքեր ապրելով օտար հողում, կրկնակի բեռ են տանում իրենց ուսերին՝ ծառայելով երկու հայրենիքներին էլ: Այս անգամ նշենք միայն մեկի անունը, քանի որ ունենք պատճառ:

Զաքար Քեշիշյանին և նրա «Վարանդա» երգչախմբին Արցախում գիտեն շատերը, երգչախումբ, որ յուրատեսակ մի շոկային թերապիա եղավ Շուշիի երիտասարդության համար՝ որ և’ արթնացրեց նրանց, և’ գունազարդեց նրանց առօրյան: Երգչախումբ, որ գրեթե 13 տարի իր հաստատուն տեղն է գտել Արցախում ու սիրվել արցախցիների կողմից: Սեպտեմբերի սկզբին խմբի երկրպագուները հնարավորություն ունեցան հերթական անգամ ականատեսը լինել սիրված երգիչների ելույթին: Սակայն այդ ելույթը փոքր-ինչ այլ խորհուրդ ուներ. մեկ տարի առաջ, սեպտեմբերի 4-ին հիմք դրվեց երկու արվեստագետների՝ Զաքար Քեշիշյանի և երաժիշտ, բանաստեղծուհի Կամիլլայի միությանը, իսկ այդ հիշարժան օրվանից ուղիղ մեկ տարի անց կայացավ Զաքար և Կամիլլա Քեշիշյան ամուսինների համատեղ համերգը: Զաքարը շվի էր նվագում, Կամիլլան նվագակցում էր դաշնամուրի վրա: Թվում էր՝ իրենց ընտանեկան ներդաշնակությունը արվեստագետները փոխանցել էին բեմ: Նվագում էին հիմնականում հայկական եղանակներ՝ ժողովրդական երգեր, Նարեկացի, Կոմիտաս, Խաչատուր Ավետիսյան…

Ընտանեկան այս համատեղ համերգի շարունակությունը եղավ նաև Վարանդայի «երեցների» բեմելը, ովքեր կատարեցին երկու երգ. մեկը՝ Զաքարի, մյուսն էլ՝ Կամիլլայի ստեղծագործություններից: Այդ կապակցությամբ Զաքարը կատակեց. «Տեսնենք ո՞ւմ ստեղծագործությունն է խումբը ավելի շատ սիրում, տիկին Կամիլլայի՞, թե՞ պարոն Զաքարի,- ապա ավելացրեց,- նրանք թաքուն ասում են, որ Ձերը՝ պարոն Զաքար, ավելի ենք սիրում»:

Համերգից հետո դահլիճում հավաքված երեխաներին հրավիրեցին քաղցրեղեն համտեսելու, իսկ մեծահասակներին էլ՝ Շուշի հյուրանոց՝ ևս մեկ անգամ նշելու երկու արվեստագետների միության մեկ ամյակը, որն իր տրամաբանական շարունակությունը գտավ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում՝ «Վարանդայի» սեպտեմբերի 8-ին կայացած համերգի ժամանակ:

Ի դեպ, համերգի ընթացքում ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը Զաքար Քեշիշյանին Եղիշեի անվան պետական մրցանակ հանձնեց:

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

——————————————————————————————-

Դեսից-դենից

ՄԵՐ ՕՐԵՐԻ ՏՂԱՄԱՐԴԸ
(արդյո՞ք մենք նրան լավ գիտենք, իսկ ի՞նքը՝ իրեն…)

Ես ուզում եմ իմ հայրենի Արցախը պատերազմային սթրեսներից ավելի արագ թոթափվի. դրա համար էլ այս ամեն էլ եմ պարզում, որպես բարեգործություն և նվեր:

Մեր օրերի տղամարդը… ո՞վ է նա: Ինչպիսի՞ն է նա: Խոսքը 1988-1995թթ. արցախցի տղամարդկանց մասին չէ: Խոսքը 1995-2005թթ. արցախցի տղամարդկանց մասին է: Նույնը չե՞ն… ոչ, նույնը չեն, ընդհակառակը, շատ են տարբեր: Առանց ավելորդ վիճելու, ինքնազննությամբ էլ կհամոզվենք, որ դա այդպես է:

Իսկ իսկապես, ինչպիսի՞ն է մեր օրերի տղամարդը, արդյո՞ք մենք նրան գիտենք, իսկ ինքը գիտե՞ իրեն…

Մնացածը՝ ըստ հասարակական հարցումների: Կանանց կարծիքով.

Հարց. Ի՞նչ է ձեռք բերել և ի՞նչ է կորցրել ժամանակակից տղամարդը:

– Դուք հետաքրքրիր բան եք մտահղացել, որովհետև գրել տղամարդկանց և տղամարդկայինի մասին, նշանակում է մտածել կանանց համար նաև: Ցավոք, պիտի խոստովանեմ, որ մեր օրերի տղամարդը կորցրել է իր… տղամարդկությունը, ուժեղի իր բնավորությունը: Իսկ այդ կորուստը՝ առաջնորդողի իր «մենաշնորհի» կորուստը, ազգակործան վնաս է և տղամարդկանց, և կանանց համար:

Ս. Ղահրամանյան 
(45 տարեկան, մշակույթի աշխատող, գյուղաբնակ)

– Շատ բան է առել, բայց կորուստն ավելի թանկ է, կորցրել է իշխանությունը կնոջ նկատմամբ, եթե, իհարկե, դա կորուստ և խանություն կարելի է կոչել:

Գալյա Բալայան
(55 տարեկան, բանվորուհի, քաղաքաբնակ)

– Ի դեմս մեր օրերի կնոջ, նա գտել է արժանի գործակցի և հավասարարժեք ընկերոջ, բայց կորցրել է երբեմնի ասպետությունը:

Մերի Հայրապետյան
(24 տարեկան, լրագրող, քաղաքաբնակ)

– Շատ բան է գտել. նյութական օգուտներ, բանականություն, բարոյական կայունություն: Կորցրել է տղամարդկային ինքնավստահությունը. սոցիալիզմից կապիտալիզմի մեջ ցատկելով՝ արցախցի տղամարդու լավագույն որակներից շատերը կորցրել է և գտել ինքնավնաս բաներ:

Ռայա Սարգսյան
(62 տարեկան, հաշվապահ, քաղաքաբնակ)

– Ոչ մի բան էլ չի գտել. մեր տղամարդիկ իրենց ամեն ինչով ապացուցում են, որ սոցիալիզմից ստացած իներցիայի մեջ են: Շատ քչերն են ի վիճակի ինքնուրույն որոշում կայացնելու:

Գայանե Շահնազարյան
(հավաքարար, 40 տարեկան,  քաղաքաբնակ)

– Իմ կարծիքը տղամարդկանց (նախկին) մասին լրիվ փոխել եմ. նրանք մի՞թե այսքան անդիմադիր կարող են ձեռքից տալ տղամարդկայինի դարերով ձեռք բերած ամեն որակ: Իսկ դրանով նրանք կանանց են հարվածում ավելի շատ:

Վալիդա Պողոսյան
(տնտեսուհի, 40 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Պետք չէ շատ հոռետես լինել. տղամարդը մնում է տղամարդ. ինչ էլ կորցրել են, կանայք չէ, որ գտել են, պարզապես մեղքը պատերազմինն է և կացութաձևերի կտրուկ փոփոխմանը: Գլխավորն այն է, որ մեր օրերի տղամարդիկ չեն կորցրել քաջությունը և կնոջը պաշտպանելու արիությունը:

Ռուզաննա Ղահրամանյան
(ուսուցչուհի, 45 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Բոլորի մասին ես իրավունք չունեմ դատելու. մեկն էլ իմն է: Ափսոս էն շալվար, որ ինքն է հագնում. հեռուստացույց… դիվան… թոշակ… սա՞ է տղամարդը:

Ս. Հակոբյան
(հավաքարարուհի,  39 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Կորցրել է ամենագլխավորը. ընտանիքում գլխավոր լինելը, դրանից ավելի ի՞նչ պիտի գտնի:

Զմրուխտ Համբարձումյան
(թաշակառու, 70 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Ափսոս տղամարդկանց. հլա նայեք աջ ու ձախ, սաղ վաճառողուհիներ են, սաղ պենսիաներկաներ են, սաղ օղեմոլներ ու կնամոլներ են, օրը ցերեկով ձեռք են մեկնում՝ փող մուրում… Ի՞նչ տղամարդ…

Զոյա Բալայան
(ուսուցչուհի, 60 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Գտել է աշխատավարձ ստացողի, վարժվել է պարապության, բարձր աշխատավարձի սպասելու հույսի… կորցրել է լավ տնտեսուհուն, նրբավարք կնոջը, ընտանեկան ցանկալի երջանկությունը:

Սիլվա Դանիելյան
(գործակատարուհի, 34 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Էս որ էսպես սաղ պորտն ու հետույքները բաց են ման գալիս, էս որ էսպես սաղ սերիալների գերի են դարձել, որ ափաշկարա «տղամարդ» են փնտրում, էս ո՞ւմ մեղքն է, կանա՞նց…

Վարդիշաղ Գալստյան
(թոշակառու, 69 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Ասում են առաջ (մինչև 1994թ.) տղամարդիկ շատ ասպետ են եղել, հիմա շատ գռեհիկ են, հայհոյանքներից ու պարապությունից հունցված, իսկ կանանց հիմնականում նայում են որպես էգերի: Բացառությունները չհաշված:

Սիրվարդ Հայրապետյան
(ուսանողուհի, 21 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Տղամարդիկ ավելի շատ կորցրել են, քան գտել. նրանք երևի թե այլևս «ուժեղ սեռ» չեն: Երևի թե դա ձեռնտու է շատերին:

Ազնիվ Համբարձումյան
(վաճառողուհի, 58 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Տղամարդիկ ոչինչ էլ չեն գտել, ես կասեի, ոչ էլ կորցրել են: Այդ մենք ենք կորցրել և նրանց կորուստները մեր գտածը չէ: Շատ մեղք են արցախցի կանայք, ո՞ւմ է պետք փողը, տունն ու, անգամ, ընտանիքը, երբ երջանիկ չես, չես սիրում ու սիրվում…

Հասմիկ Առուստամյան
(զինծառայող, 41 տարեկան,  քաղաքաբնակ)

– Անկեղծ ասած, տղամարդիկ շատ մեղք են, և մեղավորը կանայք են. ծնում են նրանց, սիրում ու տրվում են, կիսվում ու հոգում, բայց նաև հնարավորություն տալիս կամ առիթ, որ հարբեցող, ծխող, անհայտ բացակայող, արտագնա աշխատող, գող, ավազակ, թմրամոլ կամ կնամոլ դառնա:

Լուսինե Եսայան
(ուսւոցչուհի, 35 տարեկան, գյուղաբնակ)

– Մանավանդ հիմա շատ առավելություններ են ձեռք բերել. ժամանակակից մասնագիտություններ, բիզնես, գործարարություն, գլոբալիզացում, սակայն կորուստներն էլ չեն պակաս. արժե՞, օրինակ, հավատալ, որ ընտանեկան դաստիարակություն կամ սեր ասվածը նույնն են, ինչ ութսունականներին են եղել: Ու էլի շատ բաներ:

Զինաիդա Առաքելյան
(դասախոս, 51 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Նահանջել է իր սեռային ձեռքբերումներից, առաջնայնությունից: Կորցրել է վաղվա նկատմամբ մղումն ու հավատը: Նախընտրում է միայն բայերի ներկա ժամանակը:

Գյուլչորա Վարդանյան
(բանվորուհի, 53 տարեկան, քաղաքաբնակ)

– Բայց ինչո՞ւ միայն տղամարդիկ… ինչ ձեռք են բերում կամ կորցնում, հավասարապես վերաբերում է և տղամարդկանց, և կանանց:

Լյուդա Սահակյան
(հաշվապահ, 54 տարեկան)

Էռնեստ ԵՍԱՅԱՆ

ԿԱՆԱՑԻ ԾԻԾԱՂԻ ՄԱՍԻՆ

Ի՞նչ գիտենք ծիծաղի մասին, հատկապես՝ կնոջ: Գերագույն հաճույք է, երբ գարնանային ոսկեշող արևի շողերին և գույնզգույն ծաղիկների բույրին է միախառնվում կնոջ զրնգուն, հոգեթով ծիծաղը:

Ծիծաղն առողջարար է: Այն հակասթրեսային հզոր գործոն է, նրա միջոցով վերանում են պայքարի հորմոնները՝ ադրենալինը: Ծիծաղը բազմաթիվ նրբերանգներ ու տարատեսակներ ունի՝ մեղմ ժպիտից մինչև հոմերական քրքիջը, ինքնաբուխ հրհռոցից մինչև չարախինդ քմծիծաղը:

Որպես ինտենսիվ, ինքնաբուխ հուզական պրոցես, այն գրեթե չի կառավարվում գիտակցության կողմից և այդ առումով չափազանց ինֆորմատիվ է և հավաստի: Ըստ Դոստոևսկու, ծիծաղելու ձևը մարդու մասին շատ ավելին կարող է պատմել, քան խոր հոգեբանական հետազոտությունը:

Ծիծաղի մի ձև կա, որ կենսական ուժ ու եռանդ է արտահայտում, լիցքաթափում լարվածությունը: Մի այլ ծիծաղ միանգամայն այլ կերպ է հնչում և ունկնդրի մոտ միանգամայն այլ զգացումներ է առաջացնում: Այն վարակիչ է և ուրիշներին ներքաշում, ներգրավում է իր ազդեցության տակ: «Ծիծաղ» կա, որ լցված է դժգոհությամբ, ջղայնությամբ, չարախնդությամբ: Կա ծիծաղ, որ դաստիարակության տեսանկյունից «անհեթեթ», «լկտի» է համարվում:

Ծիծաղը և նրա դրսևորումները ժառանգական են և ինքնաբերական կամ ռեֆլեքսային: Ստորև բերվող թեսթային հարցերի միջոցով փորձեք ինքներդ ձեզ համար պարզել, թե ինչ բնույթ է կրում ձեր ծիծաղը և արդյո՞ք համապատասխանում է այն ձեր խառնվածքին և բնավորությանը:

Ու ամեն դեպքում չմոռանանք, որ ծիծաղն է գեղեցկացնում մարդուն, ու շատ դեպքերում ծիծաղին անզոր են փոխարինելու նույնիսկ բառերը:

Ու կարծում եմ, հենց ծիծաղն է, որ կնոջը հաղորդում է կանացիություն, քնքշություն, վեհություն…

Իննա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

1. Ձեզ համար բնորո՞շ է, արդյոք, ծիծաղելիս ճկույթով դիպչել շուրթերին:

Եթե այո, ապա դա նշանակում է, որ Դուք Ձեր սեփական պատկերացումներն ունեք լավ վարվեցողության մասին և մշտապես ու ամենուր խստորեն հետևում եք այդ պատկերացումներին: Ձեզ դուր է գալիս ուշադրության կենտրոնում լինելը:

2. Ծիծաղելիս բերանը ծածկո՞ւմ եք ձեռքով:

Եթե այո, ապա Դուք փոքր ինչ երկչոտ եք և այնքան էլ ինքնավստահ չեք: Հաճախակի շփոթվում եք, անհարմար զգում: Գերադասում եք աննկատ մնալ և, ինչպես ասում են, չբացվել: Մեր խորհուրդը. չափից ավելի մի զբաղվեք ինքնաքննադատությամբ և ինքնավերլուծությամբ:

3. Ծիծաղելիս հաճա՞խ եք գլուխը ետ գցում:

Եթե այո, ապա ակնհայտորեն Դուք դյուրահավատ և վստահող մարդ եք, միևնույն ժամանակ շռայլ հոգի ունեք: Երբեմն անսպասելի արարքներ եք կատարում, հետևելով միայն Ձեր զգացմունքներին և հույզերին: Թերևս, արժե ողջամտությանն ավելի շատ տեղ հատկացնել:

4. Ծիծաղելիս ձեռքով դիպչո՞ւմ եք դեմքին կամ գլխին:

Եթե այո… Ավելի շատ Դուք երազող եք և երևակայությանը տուրք տվող: Դա, իհարկե, վատ չէ, սակայն արժե՞ ձգտել արդյոք այդքան նպատակասլացորեն իրագործել Ձեր երազանքները, որոնք հաճախ միանգամայն անիրական են: Ավելի շատ լրջմիտ և իրատեսական մոտեցումներ ցուցաբերեք կյանքի պրոբլեմներին. ահա Ձեզ մեր խորհուրդը:

5. Կնճռոտո՞ւմ եք, արդյոք, քիթը, երբ ծիծաղում եք:

Եթե այո, ապա… Ձեր զգացմունքները և հայացքները հաճախ և արագ են փոփոխվում: Դուք հուզական և, ըստ երևույթին, քմահաճ մարդ եք: Հեշտությամբ եք տրվում րոպեական տրամադրությանը, որն էլ դժվարություններ է ծնում թե Ձեր, թե շրջապատողների համար:

6. Ծիծաղում եք բարձրաձա՞յն, լայն բացված շուրթերո՞վ:

Եթե այո, ապա… Դուք պատկանում եք եռանդուն, շարժուն մարդկանց թվին: Ձեզ չէր խանգարի փոքր-ինչ զսպվածություն և չափավորություն ձեռք բերել: Դուք կարողանում եք խոսել, բայց կարողացեք նաև լսել:

7. Կռացնում եք գլուխը և կամացուկ ծիծաղո՞ւմ:

Եթե այո, ապա… Դուք բարեսիրտ ու խղճով մարդկանցից եք, որոնք սովոր են հարմարվել իրավիճակներին և մարդկանց: Մշտապես վերահսկում եք Ձեր հույզերն ու արաքները: Երբեք ոչ մեկին չեք նեղացնի կամ վիրավորի:

8. Ծիծաղելիս բռնո՞ւմ եք կզակը:

Եթե այո, ապա… Ինչպիսին էլ լինի Ձեր տարիքը, միանգամայն ակներև է, որ Ձեր բնավորության մեջ պահպանել եք պատանեկան գծերը: Հավանաբար այդ է պատճառը, որ Դուք հաճախ գործում եք առանց երկար խորհրդածելու, աճապարելով:

9. Ծիծաղելիս կկոցո՞ւմ  եք  աչքերը:

Եթե այո, ապա… Դա վկայում է Ձեր  հավասարակշռվածության, ինքնավստահության եւ արտակարգ խելքի մասին: Դուք գործունյա  եք,  հաստատակամ, երբեմն միգուցե ավելի շատ, քան պետք է: Այդպիսի դեպքերում աշխատեք ասես կողքից  տեսնել Ձեզ:

10. Դուք  ծիծաղելու   որոշակի ոճ չունե՞ք:

Եթե այո, ապա… Ակներևաբար դուք պատկանում եք ինդիվիդուալիստ մարդկանց թվին, որոնք միշտ  և ամեն ինչում առաջնորդվում են միայն սեփական կարծիքներով և դատողություններով,  անտեսելով ուրիշների կարծիքը: Թերևս, Ձեր շրջապատողներից շատերին դա դուր չի գալիս:

ՄԻԿՐՈՄԵՆԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Կպատահի Աստծո ծառաների մեջ էլ անաստվածներ գտնվեն:

Ժամանակ առ ժամանակ թվում է, թե երկիր մոլորակը փոքրամասնություն մոլորակների ձեռքում է հայտնվել:

Աստիճանները նրա համար են, որպեսզի կոխկրտելով վեր բարձրանան: Որպես աստիճաններ երբեմն ծառայում են նաև մարդիկ:

Անհամերաշխ ուժեղներին հեշտությամբ կարող են հաղթել համերաշխ թույլերը:

Լինում են զարմանալի հաջողակներ, որոնք չցանելով, չմշակելով հանդերձ հարուստ բերք, լավ հունձ են ունենում:

Երբեմնի անվիճելի համարվող ճշմարտությունը ժամանակի ընթացքում կարող է դառնալ կասկածելի կամ անընդունելի:

Պաշտոնյայի համար հնարավորը անհնար դարձնելը նույնքան դյուրին է, որքան և անհնարը՝ հնարավոր, նայած սեփական շահը որ կողմի հետ է համընկնում:

Գորշ ներկան միշտ երանելի «պայծառ» ապագայի շնորհիվ է գոյատևում:

Ամեն մի երկրի, պետության հենարանը, ուժն ու հարստությունը իր ժողովրդի անսասան հայրենասիրությունն է, որը պետք է պահպանել այնպես, ինչպես պետական սահմաններն են պահպանվում:

Կան հաշվենկատ մարդիկ, որոնք գործում են «Երաժշտությունը պատվիրում են նրանք, ովքեր վճարում են» սկզբունքով, միաժամանակ ձգտելով ավելի ու ավելի շատ պատվիրել, քան վճարել են:

Պաշտոնյայի ուրախալի մեծ խոստումները լսելիս չպետք է մոռանալ, որ դրանք կարող են դառնալ ցավալի մեծ ստեր:

Ցեցը փոքր է, բայց որքա՜ն արժեքավոր բաներ կարող է փչացնել:

Էմմա ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

——————————————————————————————-

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s